تفسیر آیهٔ ۱۱۵ سورهٔ نحل

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « إِنَّمٰا حَرَّمَ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَهَ وَ الدَّمَ وَ لَحْمَ الْخِنْزِيرِ وَ مٰا أُهِلَّ لِغَيْرِ اللّٰهِ بِهِ فَمَنِ اضْطُرَّ غَيْرَ بٰاغٍ وَ لاٰ عٰادٍ فَإِنَّ اللّٰهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ» (خداوند تنها مردار، خون، گوشت خوک و حیوانی را که [هنگام ذبح] نام غیر خدا بر آن برده شده بر شما حرام کرده است؛ پس هرکس ناچار شود، در حالی که نه ستمکار و لذت‌جو باشد و نه از حد نیاز تجاوز کند، همانا خداوند بسیار آمرزنده و مهربان است). سخن دربارهٔ معنای این آیه پیش از این در تفسیر سورهٔ بقره: ۱۷۳، سورهٔ مائده: ۳ و سورهٔ انعام: ۱۴۵ گذشت.

این آیه با همین معنا، با وجود اندک اختلافی که در الفاظ آن هست، در چهار جای قرآن آمده است: در دو سورهٔ انعام و نحل که هر دو مکی‌اند و به ترتیب از اوایل و اواخر آیاتی هستند که در مکه نازل شده است؛ و در دو سورهٔ بقره و مائده که هر دو مدنی‌اند و به ترتیب از اوایل و اواخر آیاتی هستند که در مدینه نازل شده است. و چنان‌که برخی یادآور شده‌اند، این آیه بر انحصار خوراکی‌های حرام در همین چهار مورد یادشده دلالت دارد: مردار، خون، گوشت خوک، و آنچه نام غیر خدا بر آن برده شده باشد.

اما با رجوع به سنت معلوم می‌شود که این‌ها همان حرام‌های اصلی هستند که در کتاب خدا به آن‌ها توجه شده است، و دیگر خوراکی‌های حرام جز این چهار مورد، چیزهایی است که پیامبر (ص) به فرمان پروردگارش حرام فرموده است؛ در حالی که خدای متعال می‌فرماید: « مٰا آتٰاكُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَ مٰا نَهٰاكُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا» (آنچه را پیامبر برای شما آورده برگیرید و از آنچه شما را از آن بازداشته بازایستید، حشر: ۷)؛ و پیش از این برخی روایت‌هایی که بر این معنا دلالت دارد گذشت.