تفسیر آیهٔ ۱۷۳ سورهٔ بقره

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: «إِنَّمٰا حَرَّمَ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةَ وَ الدَّمَ وَ لَحْمَ الْخِنْزِيرِ وَ مٰا أُهِلَّ بِهِ لِغَيْرِ اللّٰهِ» (تنها این‌ها را بر شما حرام کرده است: مردار، خون، گوشت خوک و آنچه به نام غیر خدا ذبح شده باشد). «الإهلال لغير الله» (صدا بلند کردن به نام غیر خدا هنگام ذبح) به معنای ذبح‌کردن برای غیر خدا، مانند بت‌هاست.

خدای متعال می‌فرماید: «فَمَنِ اضْطُرَّ غَيْرَ بٰاغٍ وَ لٰا عٰادٍ» (پس هر کس که ناچار شود، بی‌آنکه ستمکار یا از حد گذرنده باشد...)؛ یعنی نه ستم‌کار باشد و نه از حد خود فراتر رود. این دو واژه حال (قید حالت) هستند و عامل آن‌ها فعل «اضْطُرَّ» (درمانده شد) است. بنابراین معنا چنین خواهد بود: هر کس در حالی که اهل ستم و تجاوز نیست، از روی ناچاری به خوردن چیزی از این حرام‌های یادشده واداشته شود، گناهی در خوردنِ آن بر او نیست؛ اما اگر در حال ستم و تجاوز ناچار شود — چنان‌که خودِ آن دو موجب درماندگی‌اش شده باشند — این کار برایش جایز نیست. و سخن خدای متعال که می‌فرماید: «إِنَّ اللّٰهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ» (همانا خدا بسیار آمرزنده و مهربان است)، دلیلی است بر اینکه روا شمردنِ این کار، تخفیف و رخصتی از سوی خدای متعال برای مؤمنان است، وگرنه ملاکِ نهی و حرمت در حالت اضطرار نیز وجود دارد.

بحث روایی

در کتاب کافی، از امام صادق (ع) دربارهٔ سخن خدای متعال: «فَمَنِ اضْطُرَّ غَيْرَ بٰاغٍ وَ لٰا عٰادٍ» (پس هر کس که ناچار شود، بی‌آنکه ستمکار و متجاوز باشد...) تا پایان آیه، روایت شده است که فرمود: «الباغي باغي الصيد، و العادي السارق - ليس لهما أن يأكلا الميتة إذا اضطرا إليها، هي حرام عليهما ليس هي عليهما كما هي على المسلمين - و ليس لهما أن يقصرا في الصلاة»؛ «باغی» کسی است که به دنبال شکار ناروا (صید لهوی) می‌رود، و «عادی» دزد است؛ این دو نفر اگر درمانده هم شوند، حق ندارند از مردار بخورند، بلکه مردار بر آنان حرام است و حکمشان مانند دیگر مسلمانان نیست، و حق ندارند نماز را نیز شکسته بخوانند.

و در تفسیر عیاشی، از امام صادق (ع) روایت شده است که فرمود: «الباغي الظالم، و العادي الغاصب» («باغی» ستمکار، و «عادی» غصب‌کننده است).

و از حماد از امام صادق (ع) روایت شده است که فرمود: «الباغي الخارج على الإمام و العادي اللص»؛ باغی کسی است که بر امام می‌شورد، و عادیْ دزد است.

و در مجمع‌البیان از امام باقر (ع) و امام صادق (ع) روایت شده است: «غير باغ على إمام المسلمين و لا عاد بالمعصية طريق المحقين»؛ یعنی نه بر امام مسلمانان خروج کند و نه با نافرمانی از راه اهل حق تجاوز نماید.

می‌گویم: همهٔ این روایات از قبیل برشمردن مصداق‌هاست و معنایی را که از ظاهر لفظ فهمیدیم تأیید می‌کند.