تفسیر آیهٔ ۱۷۲ سورهٔ بقره

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: «يٰا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُلُوا مِنْ طَيِّبٰاتِ مٰا رَزَقْنٰاكُمْ» (ای کسانی که ایمان آورده‌اید، از پاکیزه‌های آنچه روزی‌تان کرده‌ایم بخورید)؛ خطابی ویژهٔ مؤمنان پس از خطابِ پیشین به عموم مردم است، و از قبیل برگرفتنِ خطابی از دل خطابی دیگر است؛ گویی روی‌گرداندن از خطاب به گروهی است که پند نمی‌پذیرند و به سخن گوش فرا نمی‌دهند، و روی‌آوردن به کسانی است که به‌سبب ایمانشان، دعوت‌کننده را اجابت می‌کنند. تفاوتِ موجود میان دو خطاب نیز برخاسته از تفاوتِ مخاطبان است؛ چراکه از مؤمنان به خدا انتظار پذیرش می‌رفت، ازاین‌رو سخنِ «مِمّٰا فِي الْأَرْضِ حَلٰالاً طَيِّباً» (از آنچه در زمین حلال و پاکیزه است) جای خود را به این فرموده داد:

«طَيِّبٰاتِ مٰا رَزَقْنٰاكُمْ» (از پاکیزه‌های آنچه روزی‌تان کرده‌ایم).

و این تعبیر، زمینه‌ای شد تا از آنان بخواهد که تنها شکر خدای پاک و منزه را به‌جا آورند، چراکه آنان یکتاپرست‌اند و جز خدای پاک و منزه را بندگی نمی‌کنند. دقیقاً به همین سبب فرمود: «مٰا رَزَقْنٰاكُمْ» (آنچه روزی‌تان کرده‌ایم) و نفرمود: «ما رزقتم» (آنچه روزی داده شده‌اید) یا «ما فی الأرض» (آنچه در زمین است) و مانند آن؛ زیرا در این عبارت، اشاره یا دلالتی است بر اینکه خدای متعال برای آنان شناخته‌شده، به ایشان نزدیک و بر آنان بسیار مهربان و دلسوز است. ظاهر امر نیز این است که کلام خدای متعال: «مِنْ طَيِّبٰاتِ مٰا رَزَقْنٰاكُمْ»، از باب اضافهٔ صفت به موصوف باشد، نه جانشین‌شدنِ صفت به جای موصوف؛ چراکه بنا بر وجه نخست، معنا چنین است: «از روزیِ ما که سراسر پاکیزه است بخورید»، و این معنا با مهرورزی و نزدیکی که از سیاق آیه پیداست تناسب دارد؛ در حالی که طبق وجه دوم، معنا این خواهد بود: «از بخش پاکیزهٔ روزی بخورید، نه از ناپاکِ آن»، و چنین برداشتی با این مقام تناسب چندانی ندارد؛ زیرا اینجا مقامِ برداشتنِ منع و نهی از پرهیز نسبت به برخی روزی‌های خدای پاک و منزه است؛ پرهیزی که بر پایهٔ احکام‌تراشی از پیشِ خود و سخن‌گفتنِ بدون آگاهی انجام می‌گرفت.

خدای متعال می‌فرماید: «وَ اشْكُرُوا لِلّٰهِ إِنْ كُنْتُمْ إِيّٰاهُ تَعْبُدُونَ» (و خدا را سپاس گزارید، اگر تنها او را می‌پرستید). در اینجا نفرمود: «و اشكروا لنا» (و ما را سپاس گویید)، بلکه فرمود: «اشكروا لله» (خدا را سپاس گویید) تا بر فرمان به توحید رساتر دلالت کند. به همین جهت نیز فرمود: «إِنْ كُنْتُمْ إِيّٰاهُ تَعْبُدُونَ» (اگر تنها او را می‌پرستید) که با مقدم آمدن ضمیر بر حصر و انحصار دلالت دارد، و نفرمود: «إن كنتم تعبدونه» (اگر او را می‌پرستید).