تفسیر آیهٔ ۳۷ سورهٔ یوسف

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « قٰالَ لاٰ يَأْتِيكُمٰا طَعٰامٌ تُرْزَقٰانِهِ إِلاّٰ نَبَّأْتُكُمٰا بِتَأْوِيلِهِ قَبْلَ أَنْ يَأْتِيَكُمٰا » (گفت: هیچ غذایی که روزی شما شود به سویتان نمی‌آید مگر آنکه پیش از آمدنش، شما را از تعبیر و حقیقتِ آن باخبر می‌کنم). هنگامی که آن دو هم‌بند از سرِ حسن ظن به یوسف (ع) و به سبب سیمای نیکوکارانه‌ای که در او می‌دیدند، برای پرسش از تعبیر خوابشان به او رو آوردند، آن حضرت (ع) فرصت را برای تبیین رازهای توحید و دعوت به سوی پروردگار پاک و منزهش — که این دانش را به او آموخته بود — غنیمت شمرد؛ از این رو به آنان خبر داد که با آموزه‌ای از سوی پروردگارش دانا است و به تعبیر خواب‌ها و حقیقت رخدادها آگاهی دارد، و این توانایی را دستمایه‌ای برای آشکار ساختن راز توحید و نفی شریکان ساختگی قرار داد و سپس خواب آن دو را تعبیر فرمود.

پس در آغاز فرمود: «لاٰ يَأْتِيكُمٰا طَعٰامٌ تُرْزَقٰانِهِ» — در حالی که شما در زندان هستید — «إِلّٰا نَبَّأْتُكُمٰا بِتَأْوِيلِهِ»؛ یعنی پیش از رسیدنِ آن، شما را از حقیقت و سرانجام آن غذا آگاه می‌کنم؛ چرا که من به آن دانایم؛ تا این کار نشانه‌ای بر راست‌گویی‌ام در آیین توحیدی باشد که شما را به آن فرامی‌خوانم.

این معنا بر این فرض استوار است که ضمیر در « بِتَأْوِيلِهِ » به «طعام» بازگردد؛ و بر این اساس، کار یوسف (ع) آشکار ساختنِ معجزه و نشانه نبوتش خواهد بود، همانند سخن حضرت مسیح (ع) به بنی‌اسرائیل که فرمود: «وَ أُنَبِّئُكُمْ بِمٰا تَأْكُلُونَ وَ مٰا تَدَّخِرُونَ فِي بُيُوتِكُمْ إِنَّ فِي ذٰلِكَ لَآيَهً لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ» (آل‌عمران: ۴۹؛ و شما را از آنچه می‌خورید و آنچه در خانه‌هایتان ذخیره می‌کنید باخبر می‌سازم؛ قطعاً در این [معجزه] برای شما نشانه‌ای است اگر ایمان داشته باشید). پاره‌ای از روایاتی که از طریق اهل‌بیت (ع) نقل شده نیز این معنا را تأیید می‌کند، چنان‌که به خواست خدای متعال در بحث روایتی خواهد آمد.

اما بنا بر این احتمال که ضمیر « بِتَأْوِيلِهِ » (تعبیر آن) به خوابی بازگردد که آن دو دیده‌اند، سخن او: « لاٰ يَأْتِيكُمٰا طَعٰامٌ » (هیچ غذایی برای شما نمی‌آید...)، وعده‌ای از سوی او به آن دو برای تعبیر خوابشان و شتاب در انجام آن است؛ هرچند این معنا با در نظر گرفتن سیاق کلام، بعید به نظر می‌رسد.

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان

تفسیر آیه‌های ۳۷ و ۳۸ با هم

خدای متعال می‌فرماید: « ذٰلِكُمٰا مِمّٰا عَلَّمَنِي رَبِّي إِنِّي تَرَكْتُ مِلَّهَ قَوْمٍ لاٰ يُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ وَ هُمْ بِالْآخِرَهِ هُمْ كٰافِرُونَ وَ اتَّبَعْتُ مِلَّهَ آبٰائِي إِبْرٰاهِيمَ وَ إِسْحٰاقَ وَ يَعْقُوبَ » (این از چیزهایی است که پروردگارم به من آموخته است؛ همانا من آیین قومی را که به خدا ایمان ندارند و به آخرت کافرند رها کرده‌ام و از آیین پدرانم، ابراهیم و اسحاق و یعقوب، پیروی نموده‌ام)؛ آن حضرت (ع) بیان کرد که آگاهی و پیش‌گویی دربارهٔ تعبیر رویدادها و خواب‌ها اصلاً از سنخ دانش‌های عادی و اکتسابی نیست، بلکه از آن چیزهایی است که پروردگارش به او آموخته است؛ سپس علت آن را رها کردن آیین مشرکان و پیروی از آیین پدرانش، ابراهیم و اسحاق و یعقوب دانست؛ یعنی دست کشیدن از دین شرک و پذیرفتن دین توحید.