تفسیر آیهٔ ۴۸ سورهٔ هود

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « قِيلَ يٰا نُوحُ اهْبِطْ بِسَلاٰمٍ مِنّٰا وَ بَرَكٰاتٍ عَلَيْكَ وَ عَليٰ أُمَمٍ مِمَّنْ مَعَكَ » (گفته شد: ای نوح، با سلامتی و درودی از جانب ما و برکت‌هایی بر تو و بر امت‌هایی از کسانی که با تواند فرود آی...) تا آخر آیه. «سلام» همان سلامت یا درود و تحیت است؛ با این حال، یاد شدن از رسیدن عذاب در پایان آیه تأیید می‌کند که مراد از آن در آغاز آیه، سلامت و ایمنی از عذاب است. همچنین تبدیل برکت در پایان آیه به بهره‌مند ساختن (تمتع) نشان می‌دهد که مقصود از برکات، صِرفِ نعمت‌ها و کالاهای زندگی نیست، بلکه نعمت‌ها از آن جهت است که انسان را به سوی خیر، سعادت و فرجام ستوده سوق می‌دهند.

پس این سخن که: « قِيلَ -و لم يذكر القائل و هو الله سبحانه للتعظيم- يٰا نُوحُ اهْبِطْ بِسَلاٰمٍ مِنّٰا وَ بَرَكٰاتٍ عَلَيْكَ » (گفته شد -و برای بزرگداشت، گوینده که خدای پاک و منزه است به صراحت نام برده نشد- ای نوح، با سلامتی از جانب ما و برکت‌هایی بر تو فرود آی)؛ معنایش -و خدا داناتر است- این است که: ای نوح، همراه با ایمنی از عذاب -طوفان- و با نعمت‌های پربرکت و خیراتی که از سوی ما بر تو فرود می‌آید پایین بیا، یا با درود و برکت‌هایی نازل‌شده از جانب ما بر تو فرود آی.

و فرمودهٔ او: « وَ عَليٰ أُمَمٍ مِمَّنْ مَعَكَ » (و بر امت‌هایی از کسانی که با تواند)، معطوف است بر « عَلَيْكَ » (بر تو)؛ و نکره آمدن «أُمَم» (امت‌هایی) بر تبعیض (بخشی از آنان) دلالت دارد، زیرا پاره‌ای از امت‌ها همان‌هایی هستند که خدای متعال بعداً در این کلامش از آنان یاد می‌کند: « وَ أُمَمٌ سَنُمَتِّعُهُمْ » (و امت‌هایی هستند که برخوردارشان می‌سازیم).

این خطاب، یعنی کلام خدای متعال: « يٰا نُوحُ اهْبِطْ بِسَلاٰمٍ مِنّٰا وَ بَرَكٰاتٍ عَلَيْكَ » (ای نوح، با سلامتی از جانب ما و برکت‌هایی بر تو فرود آی...) تا آخر آیه، با در نظر گرفتن موقعیت زمانیِ صدورش است؛ در آن هنگام هیچ جانداری از انسان یا حیوان بر روی زمین نفس نمی‌کشید و همگی غرق شده بودند و جز گروه اندکی در کشتی که بر کوه جودی آرام گرفته بود باقی نمانده بودند، و چنین مقدّر شده بود که به زمین فرود آیند و آن را آباد سازند و تا زمانی معین در آن زندگی کنند؛

[آری، این] خطابی عام و فراگیر برای بشریت از زمان خروجشان از کشتی تا روز قیامت است؛ همانند خطاب الهی در روزی که آدم (ع) را از بهشت به زمین فرود آورد و خدای متعال آن را در جایی با این فرموده حکایت کرده است: «وَ قُلْنَا اهْبِطُوا بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ وَ لَكُمْ فِي الْأَرْضِ مُسْتَقَرٌّ وَ مَتٰاعٌ إِليٰ حِينٍ -إلي أن قال- قُلْنَا اهْبِطُوا مِنْهٰا جَمِيعاً فَإِمّٰا يَأْتِيَنَّكُمْ مِنِّي هُديً فَمَنْ تَبِعَ هُدٰايَ فَلاٰ خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَ لاٰ هُمْ يَحْزَنُونَ وَ الَّذِينَ كَفَرُوا وَ كَذَّبُوا بِآيٰاتِنٰا أُولٰئِكَ أَصْحٰابُ النّٰارِ هُمْ فِيهٰا خٰالِدُونَ» (بقره: ۳۶-۳۹: و گفتیم: همگی فرود آیید در حالی که دشمن یکدیگرید، و برای شما در زمین تا زمانی معین قرارگاه و بهره‌مندی خواهد بود... گفتیم: همگی از آن فرود آیید، پس اگر از جانب من هدایتی برای شما آمد، هر که هدایتم را پیروی کند نه ترسی بر آنان خواهد بود و نه اندوهگین می‌شوند؛ و کسانی که کفر ورزیدند و آیات ما را دروغ انگاشتند، آنان اهل آتشند و در آن جاودانه‌اند)، و در جایی دیگر با این سخن: «قٰالَ فِيهٰا تَحْيَوْنَ وَ فِيهٰا تَمُوتُونَ وَ مِنْهٰا تُخْرَجُونَ» (اعراف: ۲۵: فرمود: در آن زندگی می‌کنید و در آن می‌میرید و از آن بیرون آورده می‌شوید).

و این خطاب، خطاب دومی است مشابهِ آن خطاب نخست، که متوجه نوح (ع) و مؤمنان همراه اوست -که نسلِ امروزِ بشر به آنان منتهی می‌شود- و به خودِ ایشان و کسانی که به آنان می‌پیوندند تعلق دارد؛ یعنی فرزندان و نوادگانشان تا روز قیامت. این خطاب در بر دارندهٔ مقدّر ساختنِ زندگی زمینیِ آنان و اجازهٔ فرود آمدنشان به زمین، استقرار در آن و سکونت گزیدن در این سرا است.

و خداوند این رخصت‌یافتگان را به دو دسته تقسیم کرده است: اذن خود را برای گروهی از آنان با «سلام» و «برکات» تعبیر فرمود -که آنان نوح (ع) و امت‌هایی از همراهان او هستند- و برای گروهی دیگر با «بهره‌مندی» (تمتیع) تعبیر کرد، و به دنبال این بهره‌مندی، رسیدن عذاب به آنان را آورد؛ همان‌گونه که دو واژهٔ «سلام» و «برکات» نیز برای کسانی که به آن‌ها تعلق گرفته‌اند، خالی از مژدهٔ خیر و سعادت نیستند.

از آنچه گذشت روشن شد که خطابِ فرود آمدن در این آیه، همراه با سلام، برکت‌ها و برخورداریِ وابسته به آن، متوجه عموم انسان‌ها از زمان فرود آمدن سرنشینان کشتی تا روز قیامت است؛ و جایگاه و مقیاس این خطاب، همانند خطابِ فرودی است که متوجه آدم و همسرش (ع) شد. در این خطاب، اجازه‌ی زندگی زمینی، وعده‌ی پاداش برای فرمان‌برداران از خدای پاک و منزه، و بیم‌دادنِ نافرمانان وجود دارد؛ درست همان‌گونه که در آن خطابِ نخستین نیز مو به مو چنین بود.

از اینجا همچنین روشن شد که مراد از سخن پروردگار: « وَ عَليٰ أُمَمٍ مِمَّنْ مَعَكَ » (و بر امت‌هایی از کسانی که همراه‌ تواند)، امت‌های شایسته از سرنشینان کشتی و صالحانی هستند که در آینده از نسل آنان پدید می‌آیند. بر این اساس، ظاهر آن است که « مِمَّنْ » در عبارت « مِمَّنْ مَعَكَ » ابتدائیه (برای بیان آغاز پیدایش) باشد نه بیانیه (برای توضیح جنس)؛ و معنا چنین است: «و بر امت‌هایی که پدیدآمدنشان از همراهان تو آغاز می‌شود»؛ و آنان همان سرنشینان کشتی و نسل شایسته‌ی ایشان‌اند.

ظاهر این معنا آن است که همه‌ی سرنشینان کشتی، اهل سعادت و نجات بودند؛ و شواهد و سنجش عقلانی نیز این را تأیید می‌کند، چرا که آنان با بلاها و آزمون‌ها کاملاً پاک و آبدیده شدند و تقرب به درگاه الهی را برگزیدند. خدای پاک و منزه نیز در طول این سرگذشت، دو بار ایمانشان را تصدیق فرموده است؛ آنجا که خدای مقتدر فرمود: «إِلاّٰ مَنْ قَدْ آمَنَ» (مگر کسانی که از پیش ایمان آورده‌اند؛ هود: ۳۶) و فرمود: «وَ مَنْ آمَنَ وَ مٰا آمَنَ مَعَهُ إِلاّٰ قَلِيلٌ» (و هر کس که ایمان آورده بود؛ و جز اندکی همراه او ایمان نیاورده بودند؛ هود: ۴۰).
و سخن پروردگار: « وَ أُمَمٌ سَنُمَتِّعُهُمْ ثُمَّ يَمَسُّهُمْ مِنّٰا عَذٰابٌ أَلِيمٌ » (و امت‌هایی هستند که برخوردارشان خواهیم ساخت، سپس عذابی دردناک از سوی ما به آنان می‌رسد) گویی مبتدایی برای خبری محذوف است و در تقدیر چنین است: «و از همراهان تو امت‌هایی هستند...» یا «و در آنجا امت‌هایی هستند که برخوردارشان می‌سازیم...». خدای پاک و منزه آنان را از شمارِ مخاطبانِ خطابِ اذن و اجازه بیرون ساخت و نفرمود: «و برای امت‌های دیگری که بعداً عذاب می‌شوند بهره‌مندی است»، تا آنان را از جایگاه کرامت براند؛ پس خبر داد که در آینده امت‌های دیگری هستند که بهره‌مندشان می‌کنیم و سپس عذابشان خواهیم داد، و به آنان برای بهره‌گیری از امکانات زندگی، اجازه‌ای که از روی کرامت و تقرب باشد داده نشده است.

در این آیه، جنبه‌هایی از بزرگداشت گوینده وجود دارد که پوشیده نیست؛ مانند مجهول آمدنِ فعل در «قِيلَ» (گفته شد)، و اختصاص دادن نوح (ع) به خطابِ فرود آمدن، و به‌کار رفتنِ ضمیر متکلم مع‌الغیر (صیغه‌ی جمعِ «ما») در عبارت «مِنَّا» (از سوی ما) در دو جا، و عبارت « سَنُمَتِّعُهُمْ » (برخوردارشان خواهیم ساخت)، و مواردی دیگر از این دست.

همچنین روشن شد تفسیری که برخی برای سخن پروردگار: « عَليٰ أُمَمٍ مِمَّنْ مَعَكَ » (بر امت‌هایی از کسانی که همراه‌ تواند) آورده و گفته‌اند معنایش «بر امت‌هایی از نسل همراهان تو» است، تفسیر شایسته‌ای نیست؛ چرا که لازمه‌اش بیرون‌رفتنِ خودِ همراهان نوح از دایره‌ی خطاب است. همچنین است سخن کسی که گفته است مراد از امت‌ها، دیگر جانورانی هستند که همراه او در کشتی بودند؛ به این دلیل که خداوند در نسل آنها برکت نهاد؛ که بطلان و نادرستیِ این سخن آشکارتر است.

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بحث روایی

تفسیر آیه‌های ۴۰ و ۴۸ با هم

و در کتاب «عیون اخبار الرضا» به اسناد خود از عبدالسلام بن صالح هروی نقل است که گفت: امام رضا (ع) فرمود: «هنگامی که نوح به زمین فرود آمد، خود او، فرزندانش و پیروانش هشتاد نفر بودند؛ پس در همان‌جایی که فرود آمد، آبادی‌ای ساخت و آن را «قرية الثمانين» (روستای هشتادنفری) نامید.»

می‌گویم: میان این دو روایت ناسازگاری‌ای نیست؛ زیرا ممکن است افرادِ غیر از آن هشت تن، از فرزندان و خاندان نوح (ع) بوده باشند، چرا که او در آن روزگار نزدیک به هزار سال عمر کرده بود.