تفسیر آیهٔ ۲۲ سورهٔ هود

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « لاٰ جَرَمَ أَنَّهُمْ فِي الْآخِرَهِ هُمُ الْأَخْسَرُونَ » (بی‌گمان آنان در آخرت همان زیان‌کارترین‌هایند). از فرّاء نقل شده است: «لا جرم» در اصل به معنای «ناگزیر» و «بی‌چون‌وچرا» بوده، سپس کاربردش فراوان شد و به معنای سوگند دگرگون گشت و معنای «حقّاً» (به‌راستی) به خود گرفت؛ و از همین رو با حرف لام به آن پاسخ داده می‌شود، مانند: «لا جرم لأفعلن كذا» (به‌راستی چنین خواهم کرد). [پایان کلام فرّاء]. و لغت‌پژوهان یادآور شده‌اند که واژهٔ «جَرَم» (با دو فتحه) به معنای بریدن و قطع کردن است؛ بنابراین چه بسا در آغاز مانند واژهٔ «لا مَحالة» (بی‌چون‌وچرا) در نتیجه‌گیری‌های کلام به کار می‌رفته و این معنا را افاده می‌کرده که «هیچ قاطعی این سخن را قطع نمی‌کند و نادیده نمی‌گیرد که چنین و چنان است»، درست همان‌گونه که شبیه این معنا در «لا محالة» نیز به تصور درمی‌آید؛ پس معنای آیه بر این اساس چنین است: به‌راستی و یقیناً آنان در آخرت زیان‌کارترین‌ها هستند.

و دلیل اینکه آنان در آخرت زیان‌کارترین هستند ــ اگر فرض شود که نسبت به دیگر اهل گناه زیان‌کارترند ــ این است که آنان خودِ خویشتن را با نابود کردن و تباه ساختنش به سبب کفر و لجاجت باخته‌اند؛ بنابراین هیچ امیدی به نجاتشان از آتش در آخرت نیست، چنان‌که تا بر عناد و لجاجت خود پای می‌فشارند، هیچ امیدی نیست که در دنیا رستگار شوند و با ایمان به سعادت برسند. خدای متعال می‌فرماید: «الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ فَهُمْ لاٰ يُؤْمِنُونَ» (آنان که به خود زیان زده‌اند، ایمان نمی‌آورند؛ انعام: ۱۲). و دربارهٔ همین کسانی که بر گوش، چشم و دل‌هایشان مهر نهاده شده می‌فرماید: «وَ جَعَلْنٰا مِنْ بَيْنِ أَيْدِيهِمْ سَدًّا وَ مِنْ خَلْفِهِمْ سَدًّا فَأَغْشَيْنٰاهُمْ فَهُمْ لاٰ يُبْصِرُونَ وَ سَوٰاءٌ عَلَيْهِمْ أَ أَنْذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ لاٰ يُؤْمِنُونَ» (و در پیش روی آنان سدی و در پشت سرشان سدی نهادیم و دیدگانشان را فروپوشاندیم، پس نمی‌بینند؛ و برایشان یکسان است چه هشدارشان دهی و چه هشدارشان ندهی، ایمان نمی‌آورند؛ یس: ۹-۱۰). و نیز دربارهٔ علت ناممکن بودن ایمانشان می‌فرماید:

«أَ فَرَأَيْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلٰهَهُ هَوٰاهُ وَ أَضَلَّهُ اللّٰهُ عَليٰ عِلْمٍ وَ خَتَمَ عَليٰ سَمْعِهِ وَ قَلْبِهِ وَ جَعَلَ عَليٰ بَصَرِهِ غِشٰاوَهً فَمَنْ يَهْدِيهِ مِنْ بَعْدِ اللّٰهِ» (آیا دیدی کسی را که معبود خود را هوای نفس خویش برگزید و خدا او را با وجود دانایی‌اش گمراه گذاشت و بر گوش و دلش مهر نهاد و بر دیده‌اش پرده افکند؟ پس چه کسی پس از خدا او را هدایت می‌کند؟؛ جاثیه: ۲۳).

و اگر فرض شود که زیان‌کارتر بودنِ آنان در مقایسه با دنیاست، به این دلیل است که با کفر ورزیدن و بازداشتن از راه خدا، از سعادت زندگی که دینِ حق برایشان فراهم می‌سازد محروم شدند؛ در نتیجه همان‌گونه که در آخرت زیان دیدند، در دنیا نیز زیان‌کار شدند؛ اما زیانشان در آخرت بیشتر است، چراکه آخرت همیشگی و جاودان است، ولی دنیا جز اندکی نیست. خدای متعال می‌فرماید: «كَأَنَّهُمْ يَوْمَ يَرَوْنَ مٰا يُوعَدُونَ لَمْ يَلْبَثُوا إِلاّٰ سٰاعَهً مِنْ نَهٰارٍ» (گویی روزی که آنچه را به آنان وعده داده می‌شود می‌بینند، جز ساعتی از یک روز درنگ نکرده‌اند؛ احقاف: ۳۵).

افزون بر این، اعمال با پیامدها و نتایج خود در آخرت شدت می‌یابند و چندبرابر می‌شوند، چنان‌که خدای متعال می‌فرماید: «وَ مَنْ كٰانَ فِي هٰذِهِ أَعْميٰ فَهُوَ فِي الْآخِرَهِ أَعْميٰ وَ أَضَلُّ سَبِيلاً» (و هر کس در این دنیا کوردل باشد، در آخرت نیز نابیناتر و گمراه‌تر خواهد بود؛ اسراء: ۷۲). از میان این دو وجه، وجه نخست بهتر است؛ زیرا ظاهر آیه، انحصار عنوان زیان‌کارترین‌ها در آنان است، نه اثبات زیان‌کارتر بودنِ آنان در آخرت در برابر دنیا.

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان

تفسیر آیه‌های ۱۷ تا ۲۴ با هم

از همین‌جا نادرستی دیدگاه برخی از مفسران آشکار می‌شود؛ آنجا که این آیات هفت‌گانه —یعنی کلام الهیِ پیش‌رو— را چنین تفسیر کرده‌اند: این‌که کلام خدای متعال: « أَ فَمَنْ كٰانَ عَليٰ بَيِّنَهٍ مِنْ رَبِّهِ -إلي قوله -أَ فَلاٰ تَذَكَّرُونَ » (آیا کسی که از جانب پروردگارش بر حجتی روشن است... ادامه در متن کامل