تفسیر آیهٔ ۷۲ سورهٔ اسراء

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « وَ مَنْ كٰانَ فِي هٰذِهِ أَعْميٰ فَهُوَ فِي الْآخِرَهِ أَعْميٰ وَ أَضَلُّ سَبِيلاً »؛ (و هر کس در این [دنیا] نابینا باشد، در آخرت نیز نابینا و گمراه‌تر خواهد بود). تقابل میان دو عبارت « فِي هٰذِهِ » (در این دنیا) و « فِي الْآخِرَهِ » (در آخرت)، دلیل بر آن است که اشاره با «هذه» به دنیاست؛ چنان‌که آمدنِ آیه برای بیان هماهنگی و تطابق میان زندگی دنیا و آخرت، دلیل بر این است که مراد از نابیناییِ آخرت، کوریِ بصیرت و دل است، همان‌گونه که مراد از نابیناییِ دنیا نیز همین است؛ خدای متعال می‌فرماید: « فَإِنَّهٰا لاٰ تَعْمَي الْأَبْصٰارُ وَ لٰكِنْ تَعْمَي الْقُلُوبُ الَّتِي فِي الصُّدُورِ »؛ (چرا که چشم‌های ظاهری نابینا نمی‌شوند، بلکه دل‌هایی که در سینه‌هاست کور می‌گردند). و این معنا را همچنین پی‌آمدنِ کلامِ خدای متعال در ادامهٔ نابیناییِ آخرت تأیید می‌کند.

« وَ أَضَلُّ سَبِيلاً » (و گمراه‌تر است).

و معنای آیه چنین است: هر کس در این زندگی دنیا امامِ برحق را نشناسد و راه حق را نپیماید، در زندگی آخرت نیز سعادت و رستگاری را نخواهد یافت و به مغفرت و رحمت راهی نخواهد برد.

با آنچه گذشت، نادرستیِ سخن برخی مفسران روشن می‌شود که گفته‌اند: اشاره در عبارت « فِي هٰذِهِ » به همان نعمت‌های یادشده است و معنایش این است که: هر کس در این نعمت‌هایی که روزی‌اش شده نابینا باشد و آنها را نشناسد و خدا را بر آنچه انعام کرده شکر نگزارد، در آخرت نیز نابیناست.

همچنین نادرستیِ سخن برخی مفسران آشکار می‌شود که گفته‌اند: مراد از کوری دنیا، کوریِ بصیرت، و مراد از کوری آخرت، کوریِ چشم ظاهر است؛ در حالی که بطلان آن پیش‌تر بیان شد، افزون بر اینکه کوریِ چشم در آخرت چه بسا به همان کوریِ باطن و بصیرت بازگردد؛ زیرا خدای متعال می‌فرماید: « يَوْمَ تُبْلَي السَّرٰائِرُ » (روزی که رازها و باطن‌ها آشکار و آزموده می‌شود؛ طارق: ۹).

ظاهر سخن برخی مفسران این است که دومین واژهٔ «أعمی» در آیه، افادهٔ معنای تفضیل (نابیناتر) می‌کند؛ چرا که آن را چنین تفسیر کرده‌اند که او در آخرت نابیناتر و گمراه‌تر خواهد بود، و سیاق کلام نیز این برداشت را تأیید می‌کند.

بحث روایی

و در «تفسير العياشي»، از مثنی از امام صادق (ع) روایت شده است که گفت: در حالی که من می‌شنیدم، ابوبصیر از ایشان پرسید و عرض کرد: مردی صد هزار [درهم] دارد و پیوسته می‌گوید امسال حج می‌گزارم، امسال حج می‌گزارم، تا آنکه مرگش فرامی‌رسد و گرفتاری مانعش می‌شود و حج واجب اسلام را به‌جا نمی‌آورد؛ پس امام فرمود: «يا با بصير أ و ما سمعت قول الله: «مَنْ كٰانَ فِي هٰذِهِ أَعْمىٰ فَهُوَ فِي الْآخِرَةِ أَعْمىٰ وَ أَضَلُّ سَبِيلاً»؟ عمي عن فريضة من فرائض الله» (ای ابابصیر، مگر سخن خدا را نشنیده‌ای که می‌فرماید: «هر که در این دنیا نابینا باشد در آخرت نیز نابیناتر و گمراه‌تر خواهد بود»؟ او از یکی از واجبات الهی نابینا [و غافل] ماند).

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

گفتاری دربارهٔ برتری میان انسان و فرشته

تفسیر آیه‌های ۷۱ و ۷۲ با هم

« فَمَنْ أُوتِيَ كِتٰابَهُ بِيَمِينِهِ » (پس هر کس نامه‌اش به دست راستش داده شود) و « وَ مَنْ كٰانَ فِي هٰذِهِ أَعْميٰ » (و هر کس در این [جهان] نابینا باشد) تا پایان؛ چرا که میان فراخواندنِ مردم با نام امامشان به این معنا، و میان دادنِ کارنامه به دست راست یا نابینایی، هیچ پیوندِ نتیجه‌بخشی وجود ندارد.

بلکه مراد از فراخواندن ــ چنان‌که سیاقِ ادامهٔ آیه نشان می‌دهد ــ حاضر ساختن است؛ به این معنا که آنان به پیشگاه الهی احضار می‌شوند، همراه با پیشوای خود؛ سپس هر کس به پیشوای حق اقتدا کرده باشد، کارنامه‌اش را به دست راستش دریافت می‌کند و نابیناییِ آن کس که در دنیا از شناخت امامِ برحق و پیروی از او نابینا مانده بود آشکار می‌گردد. این همان حقیقتی است که دقت و تدبر در آیه به دست می‌دهد.

بیان

تفسیر آیه‌های ۷۱ و ۷۲ با هم

شاخه شاخه شدن و بیان این تفصیل پس از فراخواندنِ مردم با امامشان، دلیل بر آن است که اقتدا و پیرویِ آنان سبب شده است به دو دسته تقسیم شوند و دو گروه گردند: کسی که نامه‌اش به دست راستش داده می‌شود، و کسی که نابینا و گمراه‌تر است؛ بنابراین امام بر دو گونه است: امام هدایت و امام ضلالت. و این همان مطلبی است که پیش‌تر آوردیم که بیان این تفصیل گواهی می‌دهد مراد از «امام»، اعم از امام هدایت است (و پیشوای ضلالت را نیز دربرمی‌گیرد).

همچنین، گواه بر این نکته آن است که دادنِ نامه عمل به دست چپ یا از پشت سر — چنان‌که در جاهای دیگر قرآن آمده — در اینجا جای خود را به این سخن داده است که: « وَ مَنْ كٰانَ فِي هٰذِهِ أَعْميٰ فَهُوَ فِي الْآخِرَهِ أَعْميٰ »؛ (و هر کس در این [دنیا] نابینا باشد، در آخرت نیز نابینا... است).