تفسیر آیهٔ ۹ سورهٔ یونس

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ يَهْدِيهِمْ رَبُّهُمْ بِإِيمٰانِهِمْ » (بی‌گمان کسانی که ایمان آورده و کارهای شایسته کرده‌اند، پروردگارشان آنان را به سبب ایمانشان هدایت می‌کند) تا پایان آیه. این سخن، بیانِ سرانجام کار مؤمنان و پاداشی است که خدا در برابر پاسخ مثبت به دعوتش و اطاعت از فرمانش به آنان می‌بخشد.

خدای پاک و منزه یادآور شده که آنان را با ایمانشان هدایت می‌کند، و این هدایت به‌سوی پروردگارشان است؛ زیرا سخن در سرانجامِ کار کسانی است که به لقای خدا امید دارند، و خدای متعال می‌فرماید: «وَ يَهْدِي إِلَيْهِ مَنْ أَنٰابَ» (و هر کس را که بازگردد، به‌سوی خود هدایت می‌کند؛ رعد: ۲۷).

پس ایمانْ به اذن پروردگار تنها به‌سوی خدای پاک و منزه هدایت می‌کند؛ و هر گاه مؤمنان به‌سوی حق یا صراط مستقیم یا امور دیگری از این دست—که در کلام الهی آمده است—رهنمون شوند، همگی وسایل و درجات و مراحلی هستند که در نهایت به خودِ او می‌انجامند؛ چنان‌که خدای متعال می‌فرماید: «وَ أَنَّ إِليٰ رَبِّكَ الْمُنْتَهيٰ» (و پایان [کارها] به‌سوی پروردگار توست؛ نجم: ۴۲).

خداوند مؤمنان را به ایمان و اعمال شایسته وصف کرده، سپس هدایتِ آنان به‌سوی خود را تنها به ایمان نسبت داده است؛ چراکه ایمان است که بنده را به مقام قرب بالا می‌برد، و عمل صالح تنها نقش یاری دادن به ایمان و امدادرسانی به آن را در کارش دارد؛ چنان‌که خدای متعال می‌فرماید: «يَرْفَعِ اللّٰهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ دَرَجٰاتٍ» (خداوند کسانی از شما را که ایمان آورده‌اند و کسانی را که دانش یافته‌اند، مرتبه‌ها بالا می‌برد؛ مجادله: ۱۱) که در آن، ایمان و علم را عاملِ بالا بردن شمرده و از عمل صالح سخنی به میان نیاورده است. و روشن‌تر از این آیه در دلالت بر این مطلب، این سخن است که خدای متعال می‌فرماید: «إِلَيْهِ يَصْعَدُ الْكَلِمُ الطَّيِّبُ وَ الْعَمَلُ الصّٰالِحُ يَرْفَعُهُ» (سخنان پاکیزه به‌سوی او بالا می‌رود و کار شایسته آن را رفعت می‌بخشد؛ فاطر: ۱۰).

این مطلب دربارهٔ هدایت است که کارکرد و شأنِ ویژهٔ ایمان به شمار می‌رود؛ اما در نعمت‌های بهشت، عمل شایسته نیز سهم و تأثیر دارد، همان‌گونه که عمل ناشایست در انواع عذاب‌ها مؤثر است؛ و خدای متعال دربارهٔ مؤمنان این سخن را آورده است:

پژوهشگر اهل تدبر باید توجه داشته باشد که خدای متعال برای این رهیافتگان به‌سبب ایمانشان، «جنات النعیم» (بهشت‌های پرنعمت) را از میان جایگاه‌های قرب یاد کرده است، و از نعمت‌های آن، نهرهایی است که زیر پایشان در آن بهشت‌ها روان است. و پیش از این در تفسیر کلام خدای متعال: «صِرٰاطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ» (حمد: ۷) و کلام او: «فَأُولٰئِكَ مَعَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللّٰهُ عَلَيْهِمْ» (نساء: ۶۹) گذشت که «نعمت» در معنای حقیقی‌اش در قرآن کریم، همان ولایت الهی است. و خداوند اولیای مقرب خود را به نوعی از نوشیدنی بهشت اختصاص داده که در حق آنان عنایت ویژه‌ای به آن ورزیده است؛ چنان‌که فرمود: «إِنَّ الْأَبْرٰارَ يَشْرَبُونَ مِنْ كَأْسٍ كٰانَ مِزٰاجُهٰا كٰافُوراً عَيْناً يَشْرَبُ بِهٰا عِبٰادُ اللّٰهِ يُفَجِّرُونَهٰا تَفْجِيراً» (انسان: ۵-۶؛ بی‌گمان نیکوکاران از جامی می‌نوشند که آمیزه‌اش کافور است؛ چشمه‌ای که بندگان خدا از آن می‌نوشند و هرگونه بخواهند آن را روان می‌سازند)، و نیز فرمود: «إِنَّ الْأَبْرٰارَ لَفِي...» (بی‌تردید نیکوکاران در) «نَعِيمٍ ... يُسْقَوْنَ مِنْ رَحِيقٍ مَخْتُومٍ ... عَيْناً يَشْرَبُ بِهَا الْمُقَرَّبُونَ» (مطففین: ۲۲-۲۸؛ ...نعمتی بزرگ‌اند... از باده‌ای ناب و سرپوشیده سیراب می‌شوند... چشمه‌ای که مقربان از آن می‌نوشند). و بر تو باد تدبر در آیات و تطبیق برخی از آن‌ها بر برخی دیگر، تا پاره‌ای از اسرار لطیفی که خدای پاک و منزه در کلام خویش به ودیعت نهاده، برایت آشکار شود.

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان

تفسیر آیه‌های ۸ و ۹ با هم

« تَجْرِي مِنْ تَحْتِهِمُ الْأَنْهٰارُ فِي جَنّٰاتِ النَّعِيمِ » (از زیر [پای] آنان در بهشت‌های پرنعمت، نهرها روان است)، چنان‌که دربارهٔ کافران فرمود: « أُولٰئِكَ مَأْوٰاهُمُ النّٰارُ بِمٰا كٰانُوا يَكْسِبُونَ » (آنان جایگاهشان آتش است به سزای آنچه به دست می‌آوردند).

تفسیر آیه‌های ۹ و ۱۰ با هم

و این همان معنایی است که سخن پروردگار در این دو آیه—و خدا داناتر است—بر آن انطباق می‌پذیرد: « تَجْرِي مِنْ تَحْتِهِمُ الْأَنْهٰارُ فِي جَنّٰاتِ النَّعِيمِ » (از فرودستشان در باغ‌های پرنعمت، نهرها روان است)، که در آن از بهشتِ ولایت یاد شده است؛ و دربارهٔ پاکیزگیِ باطن و دل‌هایشان می‌فرماید: « دَعْوٰاهُمْ فِيهٰا سُبْحٰانَكَ اللّٰهُمَّ » (دعایشان در آنجا این است: بار خدایا، تو پاک و منزهی!)، که در آن، تنزیه و تسبیح خدای متعال از هر کاستی، نیازمندی و شریکی مطرح شده است؛ تنزیهی در مقامِ حضور و شهود؛ زیرا آنان هرگز از پروردگارشان در حجاب نیستند؛ « وَ تَحِيَّتُهُمْ فِيهٰا سَلاٰمٌ » (و درودشان در آنجا، سلام است)، که دیدار را با نشانِ امنیتِ مطلق همراه می‌کند و در غیر این بهشت جز امنیتی ناچیز و نسبی وجود ندارد؛ « وَ آخِرُ دَعْوٰاهُمْ أَنِ الْحَمْدُ لِلّٰهِ رَبِّ الْعٰالَمِينَ » (و پایان دعایشان این است که ستایش، ویژهٔ پروردگار جهانیان است)، که در آن پس از تسبیح و تنزیه الهی، از ستایش زیبای آنان در پیشگاه پروردگار یاد شده است؛ و این، واپسین مرتبه‌ای است که اهل بهشت در کمال علم و معرفت بدان می‌رسند.