تفسیر آیهٔ ۵ سورهٔ شرح

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « فَإِنَّ مَعَ الْعُسْرِ يُسْراً » (پس بی‌تردید با هر دشواری، آسانی است). بعید نیست که این آیه، بیان علّت برای برداشتن بار سنگین و بلندآوازه ساختن نام پیامبر در آیات پیشین باشد؛ زیرا رسالتی که خدا بر دوش او نهاده بود و فرمانی که برای دعوت داده بود — و این سنگین‌ترین باری است که انسانی می‌تواند بر دوش کشد — کار را بر ایشان بسیار سخت کرده بود؛ و همچنین تکذیب دعوت پیامبر از سوی قومش، سبک شمردن ایشان و پافشاری‌شان بر محو یاد و نام او، کار را بر وی دشوار ساخته بود. پس خداوند بار سنگینی را که حمل می‌کرد، با توفیق بخشیدن به مردم برای پذیرش دعوتش فرو نهاد و نامش را که می‌خواستند محو کنند، بلندآوازه ساخت؛ و این امر، بر اساس سنّت خدای متعال در جهان آفرینش بود که همواره پس از سختی، آسانی می‌آورد؛ ازاین‌رو، برطرف ساختنِ آن سختی از پیامبر (ص) را با اشاره به سنّت خود علّت‌یابی فرمود؛ و بر این پایه، «الف و لام» در کلمهٔ «العسر» برای جنس (ماهیتِ سختی) است نه استغراق (فراگیری همهٔ سختی‌ها)، و شاید این سنّت، همان سنّتِ دگرگونی رویدادها، تغییر پی‌درپیِ حالات و ناپایداری آن‌ها باشد.

و از زمخشری در تفسیر کشاف نقل شده است که «فاء» در عبارت « فَإِنَّ مَعَ الْعُسْرِ » (پس بی‌تردید با سختی...) فصیحه است (حرفی که بر شرطی محذوف دلالت می‌کند) و سخن برای آرامش بخشیدن به پیامبر (ص) با نوید و وعده‌ای زیبا آورده شده است.

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان

تفسیر آیه‌های ۵ و ۶ با هم

او می‌گوید: مشرکان، پیامبر خدا (ص) و مؤمنان را به فقر و تنگدستی سرزنش می‌کردند، تا آنجا که به ذهن شریف ایشان خطور کرد که شاید روی‌گردانیِ مشرکان از اسلام، به خاطر فقر و خوار شمرده شدنِ پیروان آن است؛ پس خدای سبحان نعمت‌های بزرگ و برجسته‌ای را که به او ارزانی داشته بود به یادش آورد و سپس فرمود: «إِنَّ مَعَ الْعُسْرِ يُسْراً» (بی‌تردید با دشواری، آسانی است)؛ گویی فرمود: ما آن نعمت‌های بزرگ را به تو بخشیدیم، پس از فضل خدا ناامید مباش؛ زیرا با همین سختی و تنگدستی که در آن هستید، گشایش و آسانی است.

ظاهر کلام او این است که «الف و لام» در کلمهٔ «العسر»، برای عهد (اشاره به همان سختی و فقر معهود) است نه جنس، و مراد از «آسانی» (یسر) نیز غنیمت‌های فراوانی است که خداوند پس از آن روزیِ مؤمنان فرمود.

و این سخن پذیرفته نیست؛ زیرا ذهن شریف پیامبر (ص) والاتر از آن است که حال و انگیزهٔ آنان بر ایشان پوشیده بماند و نداند که روی‌گردانی‌شان از دعوت او، صرفاً از سرِ تکبر در برابر حق و برتری‌جویی بر خداوند است؛ گذشته از این‌که آن قوم حتی پس از آشکار شدن شوکت و قدرت اسلام و ثروتمند شدن مؤمنان نیز به اسلام روی نیاوردند، و خداوند پیامبرش را از ایمان آوردن بیشتر آنان ناامید ساخته بود، آنجا که فرمود: «لَقَدْ حَقَّ الْقَوْلُ عَليٰ أَكْثَرِهِمْ فَهُمْ لاٰ يُؤْمِنُونَ -إلي أن قال- وَ سَوٰاءٌ عَلَيْهِمْ أَ أَنْذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ لاٰ يُؤْمِنُونَ» (به راستی وعدهٔ عذاب بر بیشترشان تحقّق یافته، پس ایمان نمی‌آورند... تا آنجا که فرمود: و برای آنان یکسان است که بیمشان دهی یا بیمشان ندهی، ایمان نمی‌آورند؛ یس: ۱۰) و این آیات مکی‌اند؛ و نیز فرمود: «إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا سَوٰاءٌ عَلَيْهِمْ أَ أَنْذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ لاٰ يُؤْمِنُونَ» (بی‌تردید کسانی که کافر شدند، برایشان یکسان است که بیمشان دهی یا بیمشان ندهی، ایمان نمی‌آورند؛ بقره: ۶) و این آیه مدنی است.

اگر با توجه به مکی بودن سوره، «آسانی پس از دشواری» بر شوکت و عزت اسلام و اوج گرفتن جایگاهش پس از ضعف و ناتوانیِ نخستین تفسیر شود، سخن چندان بی‌وجهی نیست.

«إذا اكتسبت درهما فأنفق درهما» (اگر درهمی به دست آوردی، درهمی انفاق کن) [که در این صورت درهم دوم غیر از اولی است]. البته این قاعده همیشگی و فراگیر نیست.

تنوین در واژهٔ « يُسْراً » برای نوع‌بخشی (تنویع: اشاره به نوع خاصی از آسانی) است، نه برای بزرگداشت و تعظیم (تفخیم) چنان‌که برخی گفته‌اند؛ و همراهی (معیّت) در اینجا به معنای در پی آمدن و پیاپی بودن است، نه وقوع هم‌زمان در یک وقت.

بحث روایی

تفسیر آیه‌های ۵ و ۶ با هم

و در همان کتاب، عبدالرزاق، ابن‌جریر، حاکم و بیهقی از حسن روایت کرده‌اند که گفت: روزی پیامبر (ص) شادمان و خندان بیرون آمد و می‌فرمود: «لن يغلب عسر يسرين» (هرگز یک دشواری بر دو آسانی چیره نخواهد شد)؛ « فَإِنَّ مَعَ الْعُسْرِ يُسْراً إِنَّ مَعَ الْعُسْرِ يُسْراً » (مسلماً با هر دشواری آسانی است، آری با هر دشواری آسانی است [شرح: ۵-۶]).