تفسیر آیهٔ ۶ سورهٔ شرح

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « إِنَّ مَعَ الْعُسْرِ يُسْراً » (مسلماً با هر دشواری آسانی است). این آیه برای تأکید و استوار ساختن مطلب تکرار شده است؛ و برخی گفته‌اند جمله‌ای ازنو و مستقل (استئناف) است. مفسران گفته‌اند در این دو آیه دلالتی هست بر اینکه همراه با یک سختی، دو آسانی وجود دارد؛ بر این پایه که اگر اسمِ معرفه (شناخته‌شده) دوباره در کلام تکرار شود، مقصود از آن عیناً همان اولی است، برخلاف اسمِ نکره (ناشناس)؛ چنان‌که اگر گفته شود: «اگر فلان درهم یا درهمی را به دست آوردی، آن درهم را انفاق کن»، مقصود از درهم دوم همان درهم اول است، بر خلاف آنکه گفته شود:

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان

تفسیر آیه‌های ۵ و ۶ با هم

او می‌گوید: مشرکان، پیامبر خدا (ص) و مؤمنان را به فقر و تنگدستی سرزنش می‌کردند، تا آنجا که به ذهن شریف ایشان خطور کرد که شاید روی‌گردانیِ مشرکان از اسلام، به خاطر فقر و خوار شمرده شدنِ پیروان آن است؛ پس خدای سبحان نعمت‌های بزرگ و برجسته‌ای را که به او ارزانی داشته بود به یادش آورد و سپس فرمود: «إِنَّ مَعَ الْعُسْرِ يُسْراً» (بی‌تردید با دشواری، آسانی است)؛ گویی فرمود: ما آن نعمت‌های بزرگ را به تو بخشیدیم، پس از فضل خدا ناامید مباش؛ زیرا با همین سختی و تنگدستی که در آن هستید، گشایش و آسانی است.

ظاهر کلام او این است که «الف و لام» در کلمهٔ «العسر»، برای عهد (اشاره به همان سختی و فقر معهود) است نه جنس، و مراد از «آسانی» (یسر) نیز غنیمت‌های فراوانی است که خداوند پس از آن روزیِ مؤمنان فرمود.

و این سخن پذیرفته نیست؛ زیرا ذهن شریف پیامبر (ص) والاتر از آن است که حال و انگیزهٔ آنان بر ایشان پوشیده بماند و نداند که روی‌گردانی‌شان از دعوت او، صرفاً از سرِ تکبر در برابر حق و برتری‌جویی بر خداوند است؛ گذشته از این‌که آن قوم حتی پس از آشکار شدن شوکت و قدرت اسلام و ثروتمند شدن مؤمنان نیز به اسلام روی نیاوردند، و خداوند پیامبرش را از ایمان آوردن بیشتر آنان ناامید ساخته بود، آنجا که فرمود: «لَقَدْ حَقَّ الْقَوْلُ عَليٰ أَكْثَرِهِمْ فَهُمْ لاٰ يُؤْمِنُونَ -إلي أن قال- وَ سَوٰاءٌ عَلَيْهِمْ أَ أَنْذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ لاٰ يُؤْمِنُونَ» (به راستی وعدهٔ عذاب بر بیشترشان تحقّق یافته، پس ایمان نمی‌آورند... تا آنجا که فرمود: و برای آنان یکسان است که بیمشان دهی یا بیمشان ندهی، ایمان نمی‌آورند؛ یس: ۱۰) و این آیات مکی‌اند؛ و نیز فرمود: «إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا سَوٰاءٌ عَلَيْهِمْ أَ أَنْذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ لاٰ يُؤْمِنُونَ» (بی‌تردید کسانی که کافر شدند، برایشان یکسان است که بیمشان دهی یا بیمشان ندهی، ایمان نمی‌آورند؛ بقره: ۶) و این آیه مدنی است.

اگر با توجه به مکی بودن سوره، «آسانی پس از دشواری» بر شوکت و عزت اسلام و اوج گرفتن جایگاهش پس از ضعف و ناتوانیِ نخستین تفسیر شود، سخن چندان بی‌وجهی نیست.

«إذا اكتسبت درهما فأنفق درهما» (اگر درهمی به دست آوردی، درهمی انفاق کن) [که در این صورت درهم دوم غیر از اولی است]. البته این قاعده همیشگی و فراگیر نیست.

تنوین در واژهٔ « يُسْراً » برای نوع‌بخشی (تنویع: اشاره به نوع خاصی از آسانی) است، نه برای بزرگداشت و تعظیم (تفخیم) چنان‌که برخی گفته‌اند؛ و همراهی (معیّت) در اینجا به معنای در پی آمدن و پیاپی بودن است، نه وقوع هم‌زمان در یک وقت.

بحث روایی

تفسیر آیه‌های ۵ و ۶ با هم

و در همان کتاب، عبدالرزاق، ابن‌جریر، حاکم و بیهقی از حسن روایت کرده‌اند که گفت: روزی پیامبر (ص) شادمان و خندان بیرون آمد و می‌فرمود: «لن يغلب عسر يسرين» (هرگز یک دشواری بر دو آسانی چیره نخواهد شد)؛ « فَإِنَّ مَعَ الْعُسْرِ يُسْراً إِنَّ مَعَ الْعُسْرِ يُسْراً » (مسلماً با هر دشواری آسانی است، آری با هر دشواری آسانی است [شرح: ۵-۶]).