تفسیر آیهٔ ۹۸ سورهٔ توبه

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « وَ مِنَ الْأَعْرٰابِ مَنْ يَتَّخِذُ مٰا يُنْفِقُ مَغْرَماً وَ يَتَرَبَّصُ بِكُمُ الدَّوٰائِرَ » (و برخی از بادیه‌نشینان کسانی هستند که آنچه را انفاق می‌کنند تاوان و زیان می‌شمارند و چشم‌به‌راه پیشامدهای ناگوار برای شمایند... [توبه: ۹۸]). در مجمع‌البیان آمده است: «مَغرَم همان غُرم (تاوان) است و آن فرود آمدن گزند و زیان مالی بدون خیانت [از سوی خود شخص] است، و اصل آن به معنای ملازم بودن و همراهی با چیزی است؛ و از همین ریشه است سخن پروردگار: «إِنَّ عَذٰابَهٰا كٰانَ غَرٰاماً» (بی‌گمان عذاب دوزخ پیوسته و گریبان‌گیر است [فرقان: ۶۵])، و «حُبٌّ غرام» یعنی عشقی پیوسته و جدانشدنی. و به هر یک از بدهکار و طلبکار «غریم» گفته می‌شود، زیرا هر یک ملازم دیگری است؛ و «غرّمته کذا» یعنی آن مقدار را در مالش بر او لازم و واجب کردم»؛ پایان سخن.

«دایره» به معنای حادثه و پیشامد است و بیشتر در حوادث ناگوار به کار می‌رود؛ گویی حوادث ناگوار میان مردم می‌گردند و هر روز بر سر قومی فرود می‌آیند. بنابراین چشم‌به‌راه بودن حوادث برای مؤمنان (تربص الدوائر) به معنای انتظار کشیدن برای نزول پیشامدهای ناگوار بر سر آنان است، تا از سلطهٔ مؤمنان رهایی یابند و به سنت‌ها و آیین‌های شرک و گمراهی بازگردند.

و سخن خدای متعال که: « يَتَّخِذُ مٰا يُنْفِقُ مَغْرَماً » (آنچه را انفاق می‌کند غرامت و زیان می‌شمارد)، یعنی خودِ انفاق را تاوان فرض می‌کند، یا مالی را که انفاق می‌کند خسارت می‌انگارد—بسته به اینکه «ما» مصدریه باشد یا موصوله—. و چنان‌که گفته شده، مراد انفاق در جهاد یا هر راهی از راه‌های خیر است؛ و نیز ممکن است مقصود، انفاق در خصوص صدقات (زکات) باشد تا این کلام زمینه‌سازی برای حکمی باشد که چند آیه بعد دربارهٔ گرفتن صدقه از اموالشان می‌آید. مؤید این احتمال، سخن خدا در آیهٔ بعد است که می‌فرماید: « وَ يَتَّخِذُ مٰا يُنْفِقُ قُرُبٰاتٍ عِنْدَ اللّٰهِ وَ صَلَوٰاتِ الرَّسُولِ » (و آنچه را انفاق می‌کند مایهٔ تقرب نزد خدا و دعاهای پیامبر می‌شمارد)؛ چراکه این آیه مانند مقدمه‌ای است برای سخن او در آیهٔ صدقه که: « وَ صَلِّ عَلَيْهِمْ إِنَّ صَلاٰتَكَ سَكَنٌ لَهُمْ » (و برایشان دعا کن که دعای تو آرامشی برای آنان است [توبه: ۱۰۳]).

پس معنای آیه چنین است: و از بادیه‌نشینان کسانی هستند که انفاق در راه خیر یا به‌ویژه در صدقات را زیان و تاوان می‌پندارند و چشم‌به‌راه فرود آمدن پیشامدهای ناگوار بر شمایند؛ در حالی که گردش بدِ روزگار بر خود آنان باد—خواه فرمانی حتمی از جانب خدای متعال باشد یا نفرینی بر ضد آنان—و خدا شنوای گفتارها و دانای دل‌هاست.

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان

تفسیر آیه‌های ۹۷ تا ۱۰۶ با هم

این سخن در امتداد هدف پیشین جاری است و وضعیت بادیه‌نشینان را در کفر، نفاق و ایمانشان روشن می‌سازد، و در میان این آیات، آیهٔ مربوط به صدقه (زکات) نیز آمده است. ادامه در متن کامل