تفسیر آیهٔ ۵۹ سورهٔ توبه

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « وَ لَوْ أَنَّهُمْ رَضُوا مٰا آتٰاهُمُ اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ » تا آخر آیه؛ حرف «لَوْ» برای تمنا (آرزومندی) است. در عبارت « رَضُوا مٰا آتٰاهُمُ اللّٰهُ » گویی فعلِ رضا متضمن معنای «گرفتن» شده و ازاین‌رو بدون حرف اضافه متعدی شده است؛ یعنی: آن را با خشنودی گرفتند، یا در حالی که آن را می‌گرفتند راضی بودند. «ایتاء» به معنای عطا کردن است، و «حَسْبُنَا اللّٰهُ» یعنی: خداوند در آنچه بدان رغبت و امید داریم ما را بس است.

و عبارت « سَيُؤْتِينَا اللّٰهُ مِنْ فَضْلِهِ وَ رَسُولُهُ » (به‌زودی خدا و فرستاده‌اش از فضل خویش به ما می‌بخشند) بیانگر چیزی است که بدان دل بسته و در آن طمع دارند، نه خبر دادن از رویدادی که در آینده رخ خواهد داد. و جملهٔ « إِنّٰا إِلَي اللّٰهِ رٰاغِبُونَ » (ما تنها به خدا مشتاقیم) به‌منزلهٔ دلیلی است برای سخنِ:

« سَيُؤْتِينَا اللّٰهُ » تا آخر آیه.

و معنای آیه چنین است: شایسته و مایهٔ آرزو بود که آنان آنچه را خدا و پیامبرش به فرمان او از مالِ صدقات یا غیر آن به ایشان داده بود با خشنودی می‌پذیرفتند و می‌گفتند: خدای پاک و منزه ما را از همهٔ اسباب دیگر بس است و ما تنها به فضل او رغبت داریم و امید می‌بریم که از فضل خود به ما عطا کند و پیامبرش نیز به ما ببخشد.

در این آیه بیانِ لطیف و آشکاری هست؛ چراکه بخشش را به خدا و پیامبرش نسبت داد، ولی کفایت، فضل و رغبت را ویژهٔ خداوند ساخت؛ همان‌گونه که لازمهٔ دین توحید است.

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بحث روایی

تفسیر آیه‌های ۵۸ و ۵۹ با هم

و در تفسیر قمی دربارهٔ آیه آمده است: این آیه زمانی نازل شد که صدقات [و زکات‌ها] رسید و توانگران آمدند و پنداشتند که پیامبر آن را میانشان تقسیم می‌کند؛ اما هنگامی که پیامبر خدا (ص) آن را به فقیران داد، با چشم و ابرو به پیامبر خدا (ص) طعنه زدند و بر او خرده گرفتند و گفتند: «ما هستیم که در جنگ ایستادگی می‌کنیم و همراه او جهاد می‌نماییم و کارش را نیرو می‌بخشیم؛ آنگاه او صدقات را به کسانی می‌دهد که نه یاری‌اش می‌کنند و نه گرهی از کارش می‌گشایند!» پس خداوند این آیه را فرو فرستاد: « وَ لَوْ أَنَّهُمْ رَضُوا مٰا آتٰاهُمُ اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ-وَ قٰالُوا حَسْبُنَا اللّٰهُ سَيُؤْتِينَا اللّٰهُ مِنْ فَضْلِهِ وَ رَسُولُهُ- إِنّٰا إِلَي اللّٰهِ رٰاغِبُونَ » (توبه: ۵۹)؛ «و اگر آنان به آنچه خدا و پیامبرش به ایشان داده‌اند خشنود می‌شدند و می‌گفتند: خدا ما را بس است؛ به‌زودی خدا و پیامبرش از فضل خود به ما می‌بخشند، و ما به‌سوی خدا مشتاقیم [قطعاً برایشان بهتر بود]».