تفسیر آیهٔ ۵۸ سورهٔ توبه

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: «وَ مِنْهُمْ مَنْ يَلْمِزُكَ فِي الصَّدَقٰاتِ فَإِنْ أُعْطُوا مِنْهٰا رَضُوا وَ إِنْ لَمْ يُعْطَوْا مِنْهٰا إِذٰا هُمْ يَسْخَطُونَ» (و از آنان کسانی هستند که در [تقسیم] صدقات بر تو خرده می‌گیرند؛ پس اگر از آن به ایشان داده شود خشنود می‌گردند و اگر از آن به آنان داده نشود، ناگهان خشم می‌گیرند).

«لَمز» به معنای عیب‌جویی و خرده‌گیری است. آنان تنها زمانی در کار صدقات بر پیامبر خرده می‌گرفتند که به‌خاطر استحقاق نداشتن یا دلایل دیگر سهمی به ایشان داده نمی‌شد؛ همان‌گونه که پایان آیه بر این معنا دلالت دارد.

بحث روایی

در کتاب «کافی» به سند خود از اسحاق بن غالب روایت کرده است که گفت: امام صادق (ع) فرمود: «ای اسحاق، اهل این آیه را چند نفر می‌دانی: «فَإِنْ أُعْطُوا مِنْهٰا رَضُوا وَ إِنْ لَمْ يُعْطَوْا مِنْهٰا إِذٰا هُمْ» (اگر از آن به آنان داده شود خشنود می‌گردند و اگر به ایشان داده نشود، ناگهان) يَسْخَطُونَ» (اگر از آن به آنان داده شود خشنود می‌گردند و اگر به ایشان داده نشود، ناگهان به خشم می‌آیند)؟»

فرمود: «آنان بیش از دوسومِ مردم‌اند».

می‌گویم: عیاشی در تفسیر خود و حسین بن سعید در کتاب «الزهد» این روایت را از اسحاق از آن حضرت (ع) نقل کرده‌اند.

در کتاب «الدر المنثور»، بخاری، نسائی، ابن جریر، ابن منذر، ابن ابی‌حاتم، ابوالشیخ و ابن مَردَوَیه از ابوسعید خُدری روایت کرده‌اند که گفت: در حالی که پیامبر (ص) مالی را تقسیم می‌کرد، ذوالخُوَیصِرهٔ تمیمی نزد وی آمد و گفت: «اعدل يا رسول الله» (ای پیامبر خدا، عدالت بورز!) پیامبر فرمود: «ويلك و من يعدل إذا لم أعدل» (وای بر تو! اگر من عدالت نورزم، چه کسی عدالت خواهد ورزید؟).

عمر بن خطّاب گفت: «يَا رَسُولَ اللَّهِ ائْذَنْ لِي فَأَضْرِبَ عُنُقَهُ»؛ «ای پیامبر خدا، به من رخصت بده تا گردنش را بزنم!» پیامبر خدا (ص) فرمود: «دَعْهُ فَإِنَّ لَهُ أَصْحَاباً يَحْقِرُ أَحَدُكُمْ صَلَاتَهُ مَعَ صَلَاتِهِمْ وَ صِيَامَهُ مَعَ صِيَامِهِمْ»؛ «او را واگذار؛ همانا او یارانی دارد که هر یک از شما نمازش را در برابر نماز آنان، و روزه‌اش را در برابر روزهٔ آنان ناچیز می‌شمارد؛ «يَمْرُقُونَ مِنَ الدِّينِ كَمَا يَمْرُقُ السَّهْمُ مِنَ الرَّمِيَّةِ»؛ آنان چنان از دین بیرون می‌روند که تیر از شکار می‌گذرد؛ «فَيُنْظَرُ فِي قُذَذِهِ فَلَا يُوجَدُ فِيهِ شَيْءٌ»؛ پس به پرهای تیر نگریسته می‌شود و چیزی در آن یافت نمی‌شود؛ «ثُمَّ يُنْظَرُ فِي نَضِيِّهِ فَلَا يُرَى فِيهِ شَيْءٌ»؛ سپس به چوبهٔ تیر نگریسته می‌شود و چیزی در آن دیده نمی‌شود؛ «ثُمَّ يُنْظَرُ فِي رِصَافِهِ فَلَا يُرَى فِيهِ شَيْءٌ»؛ سپس به پیوندگاهِ پیکانش نگریسته می‌شود و چیزی در آن دیده نمی‌شود؛ «ثُمَّ يُنْظَرُ فِي نَصْلِهِ فَلَا يُوجَدُ فِيهِ شَيْءٌ، قَدْ سَبَقَ الْفَرْثَ وَ الدَّمَ»؛ سپس به تیغهٔ پیکان نگریسته می‌شود و چیزی در آن یافت نمی‌شود، چراکه [با شتابِ تمام] بر سرگین و خون پیشی گرفته [و از بس تند گذشته، اثری نپذیرفته] است؛ «آيَتُهُمْ رَجُلٌ أَسْوَدُ إِحْدَى ثَدْيَيْهِ — أَوْ قَالَ: ثَدْيِهِ — مِثْلُ ثَدْيِ الْمَرْأَةِ — أَوْ مِثْلُ الْبَضْعَةِ تَدَرْدَرُ — يَخْرُجُونَ عَلَى حِينَ فُرْقَةٍ مِنَ النَّاسِ»؛ نشانهٔ آنان مردی سیاه‌پوست است که یکی از دو پستانش — یا گفت: یکی از پستان‌هایش — مانند پستان زن است — یا همچون پاره‌گوشتی لرزان و جنبان است —؛ آنان در هنگامهٔ جدایی و چنددستگی میان مردم خروج می‌کنند». راوی گفت: پس دربارهٔ آنان این آیه نازل شد: « وَ مِنْهُمْ مَنْ يَلْمِزُكَ فِي الصَّدَقٰاتِ » (توبه: ۵۸)؛ «و از آنان کسانی هستند که در تقسیم صدقات به تو خرده می‌گیرند» تا پایان آیه.

ابوسعید گفت: «گواهی می‌دهم که من این سخن را از پیامبر خدا (ص) شنیدم، و گواهی می‌دهم که چون علی [ع] آنان را کشت — و من نیز همراه او بودم — آن مرد را با همان ویژگی‌هایی که پیامبر خدا (ص) توصیف کرده بود، [کشته] آوردند».

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بحث روایی

تفسیر آیه‌های ۵۸ و ۵۹ با هم

و در تفسیر قمی دربارهٔ آیه آمده است: این آیه زمانی نازل شد که صدقات [و زکات‌ها] رسید و توانگران آمدند و پنداشتند که پیامبر آن را میانشان تقسیم می‌کند؛ اما هنگامی که پیامبر خدا (ص) آن را به فقیران داد، با چشم و ابرو به پیامبر خدا (ص) طعنه زدند و بر او خرده گرفتند و گفتند: «ما هستیم که در جنگ ایستادگی می‌کنیم و همراه او جهاد می‌نماییم و کارش را نیرو می‌بخشیم؛ آنگاه او صدقات را به کسانی می‌دهد که نه یاری‌اش می‌کنند و نه گرهی از کارش می‌گشایند!» پس خداوند این آیه را فرو فرستاد: « وَ لَوْ أَنَّهُمْ رَضُوا مٰا آتٰاهُمُ اللّٰهُ وَ رَسُولُهُ-وَ قٰالُوا حَسْبُنَا اللّٰهُ سَيُؤْتِينَا اللّٰهُ مِنْ فَضْلِهِ وَ رَسُولُهُ- إِنّٰا إِلَي اللّٰهِ رٰاغِبُونَ » (توبه: ۵۹)؛ «و اگر آنان به آنچه خدا و پیامبرش به ایشان داده‌اند خشنود می‌شدند و می‌گفتند: خدا ما را بس است؛ به‌زودی خدا و پیامبرش از فضل خود به ما می‌بخشند، و ما به‌سوی خدا مشتاقیم [قطعاً برایشان بهتر بود]».