تفسیر آیهٔ ۵۲ سورهٔ توبه

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « قُلْ هَلْ تَرَبَّصُونَ بِنٰا إِلاّٰ إِحْدَي الْحُسْنَيَيْنِ وَ نَحْنُ نَتَرَبَّصُ بِكُمْ » (بگو: آیا جز یکی از دو نیکی را برای ما چشم می‌دارید؟ در حالی که ما دربارهٔ شما چشم به راهیم...) تا آخر آیه؛ مراد از «دو نیکی» (حسنیان) همان پیروزی و سختی است، بر پایه‌ی آنچه آیهٔ پیشین بر آن دلالت می‌کند؛ همان آیه‌ای که گزارش می‌دهد اگر نیکی و گشایشی به پیامبر (ص) برسد منافقان را اندوهگین می‌سازد و اگر پیشامد ناگواری بدو رسد خوشحال می‌شوند و می‌گویند: «ما از پیش کار خود را تدبیر کردیم». پس آنان پیوسته در حال چشم‌انتظاری‌اند و در پی آن‌اند که ببینند چه خوشی یا گزندی به آن حضرت و مؤمنان می‌رسد.

از دیدگاه دینی، هر دوی خوشی و ناخوشی (پیروزی و شهادت)، نیکو و پسندیده‌اند؛ زیرا در گشایش و پیروزی، خیرِ دنیا و پاداش بزرگ نزد خدا نهفته است، و در گزند و پیشامد ناگوار ــ که همان شهادت یا هر رنج و سختیِ دیگری است که بدان دچار می‌شوند ــ خشنودی خدا و پاداش پایدار و همیشگی وجود دارد.

معنای آیه این است که ما و شما، هر یک در انتظار فرجامِ دیگری است؛ با این تفاوت که شما دربارهٔ ما فقط چشم‌به‌راه یکی از دو خصلتید که هر کدام به تنهایی خصلتی نیکوست، و آن دو عبارت‌اند از: پیروزی بر دشمن همراه با غنیمت، و شهادت در راه خدا؛ و ما دربارهٔ شما چشم‌به‌راهیم که خدا شما را به عذابی از نزد خود ــ مانند عذاب آسمانی ــ یا به عذابی به دست ما گرفتار سازد؛ به این صورت که به ما فرمان دهد با شما بجنگیم و زمین را از پلیدیِ وجودتان پاک کنیم. بنابراین ما در هر حال رستگاریم: اگر چیزی از آنچه شما انتظارش را می‌کشید رخ دهد، به سعادت می‌رسیم و اگر آنچه ما انتظارش را می‌کشیم پیش آید، باز هم به سعادت می‌رسیم. پس چشم‌به‌راه بمانید که ما نیز همراه شما چشم‌به‌راهیم! و این، پاسخ دوم به منافقان است.

بحث روایی

در کتاب «کافی» به سند خود از ابوحمزه روایت کرده است که گفت: به امام باقر (ع) عرض کردم: مراد از این سخن خدای عزوجل چیست: « هَلْ تَرَبَّصُونَ بِنٰا إِلاّٰ إِحْدَي الْحُسْنَيَيْنِ » (آیا جز یکی از دو نیکی را برای ما انتظار می‌برید؟) فرمود: «یا مرگی در راه اطاعت از امام است یا درک ظهور امام». [و دربارهٔ این فرموده:] « وَ نَحْنُ نَتَرَبَّصُ بِكُمْ » (و ما در انتظار شماییم)، با وجود همهٔ مشقتی که در آن به سر می‌بریم، [در انتظاریم] « أَنْ يُصِيبَكُمُ اللّٰهُ بِعَذٰابٍ مِنْ عِنْدِهِ » (که خدا از نزد خویش عذابی به شما برساند)؛ فرمود: «آن عذاب، مسخ‌شدن (دگرگون شدن ظاهر و باطن به صورت حیوان) است»، « أَوْ بِأَيْدِينٰا » (یا به دست ما [عذابتان دهد])، «و آن، کشته‌شدن است». خدای عزوجل به پیامبرش فرمود: « فَتَرَبَّصُوا إِنّٰا مَعَكُمْ مُتَرَبِّصُونَ » (پس انتظار بکشید که ما نیز همراه شما منتظریم).

می‌گویم: این تطبیقِ آیه بر مصداق (جَری) است، نه تفسیرِ لفظیِ آن.

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان

تفسیر آیه‌های ۵۱ و ۵۲ با هم

خدای پاک و منزه در دو آیه دو پاسخ به این سخن داده است: نخست با سخن خویش که فرمود: « قُلْ لَنْ يُصِيبَنٰا » (بگو: هرگز به ما نخواهد رسید...) تا آخر آیه، و دوم با سخن خود که فرمود: « قُلْ هَلْ تَرَبَّصُونَ » (بگو: آیا جز یکی از دو نیکی را برای ما انتظار می‌برید؟...) تا آخر آیه.

تفسیر آیه‌های ۵۰ تا ۵۲ با هم

در آیهٔ نخست، رسیدنِ نیکی و گزند تنها به پیامبر (ص) نسبت داده شده است، اما در مقام پاسخ در آیهٔ دوم و سوم، رسیدنِ آن دو به پیامبر و مؤمنان با هم نسبت داده شده است؛ زیرا مؤمنان همواره همراه ایشان بودند و در هر نیکی یا گزندی که به آن حضرت می‌رسید، با وی شریک بودند.