تفسیر آیهٔ ۱۱۹ سورهٔ توبه

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « يٰا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللّٰهَ وَ كُونُوا مَعَ الصّٰادِقِينَ » (ای کسانی که ایمان آورده‌اید، از خدا پروا بدارید و با راستگویان باشید؛ توبه: ۱۱۹). صدق (راستی) در اصل، مطابقت سخن و خبر با واقعیت بیرونی است و انسان زمانی به راستی توصیف می‌شود که خبر او مطابق با واقع باشد. سپس از آنجا که هر یک از باورِ قلبی و عزم و اراده نیز نوعی «سخن» به شمار آمد، در معنای صدق توسعه داده شد؛ از این رو، انسان هم زمانی که سخن و خبرش مطابق واقع باشد راستگو شمرده می‌شود، هم زمانی که به آنچه باور دارد عمل کند، و هم زمانی که به آنچه اراده کرده و بر آن عزم جزم نموده است، با جدیت عمل نماید.

و آنچه در آیه آمده، از قبیل مطلق بودنِ فرمان به تقوا، مطلق آمدنِ واژهٔ «صادقین»، و مطلق بودنِ فرمان به همراهی با آنان — و همراهی همان مصاحبت در عمل و به معنای پیروی است — نشان می‌دهد که مراد از صدق، همان معنای گسترده و عام آن است، نه معنای محدود و خاص (تنها راستگویی در گفتار).

بنابراین آیه به مؤمنان فرمان می‌دهد که تقوا پیشه کنند و در گفتار و کردارشان از راستگویان پیروی نمایند؛ و این فرمان، غیر از دستور به آراسته شدن به صفت آنان است؛ زیرا آراسته شدن به صفت آنان، «از آنان بودن» است، نه «همراهِ آنان بودن»، و این تفاوت آشکار است.

بحث روایی

و در «تفسیر البرهان» از ابن‌شهرآشوب از تفسیر ابویوسف بن یعقوب بن سفیان روایت است که مالک بن انس از نافع و او از ابن‌عمر برای ما حدیث گفت که دربارهٔ آیهٔ: « يٰا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللّٰهَ » (ای کسانی که ایمان آورده‌اید، از خدا پروا بدارید [توبه: ۱۱۹]) گفت: خداوند اصحاب را فرمان داد که از خدا بترسند؛ سپس فرمود: « وَ كُونُوا مَعَ الصّٰادِقِينَ » (و با راستگویان باشید)، یعنی همراه با محمد و اهل‌بیت او (ع).

می‌گویم: در این معنا روایات فراوانی از امامان اهل‌بیت (ع) رسیده است.

در کتاب «الدر المنثور» از ابن‌مردویه از ابن‌عباس و همچنین از ابن‌عساکر از امام باقر (ع) روایت شده است که دربارهٔ سخن خدای متعال: « وَ كُونُوا مَعَ الصّٰادِقِينَ » (و با راستگویان باشید؛ توبه: ۱۱۹) هر دو فرمودند: با علی بن ابی‌طالب (باشید).