مَا كَانَ لِأَهۡلِ ٱلۡمَدِينَةِ وَمَنۡ حَوۡلَهُم مِّنَ ٱلۡأَعۡرَابِ أَن يَتَخَلَّفُواْ عَن رَّسُولِ ٱللَّهِ وَلَا يَرۡغَبُواْ بِأَنفُسِهِمۡ عَن نَّفۡسِهِۦۚ ذَٰلِكَ بِأَنَّهُمۡ لَا يُصِيبُهُمۡ ظَمَأٞ وَلَا نَصَبٞ وَلَا مَخۡمَصَةٞ فِي سَبِيلِ ٱللَّهِ وَلَا يَطَـُٔونَ مَوۡطِئٗا يَغِيظُ ٱلۡكُفَّارَ وَلَا يَنَالُونَ مِنۡ عَدُوّٖ نَّيۡلًا إِلَّا كُتِبَ لَهُم بِهِۦ عَمَلٞ صَٰلِحٌۚ إِنَّ ٱللَّهَ لَا يُضِيعُ أَجۡرَ ٱلۡمُحۡسِنِينَ
سزاوار نبود که اهل مدینه و بادیهنشینانِ پیرامونشان از همراهی رسول خدا بازمانند و جان خویش را از جان او عزیزتر بشمارند. این از آن روست که هیچ تشنگی، رنج و گرسنگیای در راه خدا به آنان نمیرسد، و در هیچ سرزمینی که کافران را به خشم میآورد گام نمینهند، و هیچ گزندی به دشمن وارد نمیآورند مگر آنکه به سبب آن کاری شایسته برایشان ثبت میشود؛ همانا خدا پاداش نیکوکاران را تباه نمیکند.
تفسیر این آیه همراه آیههای دیگر
بیان
تفسیر آیههای ۱۲۰ و ۱۲۱ با هم
خدای متعال میفرماید: « مٰا كٰانَ لِأَهْلِ الْمَدِينَهِ وَ مَنْ حَوْلَهُمْ مِنَ الْأَعْرٰابِ » تا پایان دو آیه [توبه: ۱۲۰-۱۲۱]. «رغبت» تمایل ویژهای درونی است؛ «رغبت در چیزی» به معنای تمایل به آن به منظور سود بردن از آن است، و «رغبت از چیزی» روی گرداندن از آن و رها ساختنش است. حرف «باء» در اینجا برای بیان سبب است؛ بنابراین سخن خداوند: « وَ لاٰ يَرْغَبُوا بِأَنْفُسِهِمْ عَنْ نَفْسِهِ » (و نباید جان خود را از جان او عزیزتر دارند) بدین معناست که حق ندارند به خاطر حفظ جان خود از پیامبر غافل شوند؛ بهگونهای که او را در خطرهای جنگها و در رنج و دشواریهای سفرها تنها بگذارند و خود برای کامجویی از لذتهای زندگی بازنشینند. «ظمأ» به معنای تشنگی، «نَصَب» رنج و خستگی، «مَخمَصَه» گرسنگی مفرط، «غَیظ» شدیدترین مرتبهٔ خشم، و «مَوطأ» سرزمینی است که با پا لگدمال میشود.
تفسیر آیهٔ ۱۲۰ سورهٔ توبه، از «المیزان فی تفسیر القرآن»، علامه سید محمدحسین طباطبایی، جلد ۹، صفحهٔ ۴۰۳ (چاپ بیروت، مؤسسهٔ اعلمی) — تفسیر روان المیزان، tafsiralmizan.ir/ayah/9/120/
تفسیر این آیه در المیزان
بیان
این آیه حق سرپیچی و بازماندن از پیامبر (ص) را از اهل مدینه و بادیهنشینان پیرامون آن سلب میکند؛ سپس یادآور میشود که خداوند این سلب حق را چنین برایشان پاداش داده است که در جهاد، در برابر هر سختیای که به ایشان میرسد—از گرسنگی، تشنگی و رنج—و در برابر هر زمینی که گام بر آن مینهند و با آن کافران را به خشم میآورند، یا هر آسیبی که به دشمن میزنند، برایشان کرداری شایسته مینویسد؛ چراکه آنان نیکوکارند و خداوند پاداش نیکوکاران را تباه نمیکند. معنای این سخن الهی همین است که میفرماید:
« ذٰلِكَ بِأَنَّهُمْ لاٰ يُصِيبُهُمْ ظَمَأٌ » تا پایان آیه [توبه: ۱۲۰] (این از آن روست که هیچ تشنگی، رنج و گرسنگیای در راه خدا به آنان نمیرسد...).