تفسیر آیهٔ ۱۸ سورهٔ اعلی

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان

تفسیر آیه‌های ۱۸ و ۱۹ با هم

خدای متعال می‌فرماید: « إِنَّ هٰذٰا لَفِي الصُّحُفِ الْأُوليٰ صُحُفِ إِبْرٰاهِيمَ وَ مُوسيٰ » (بی‌گمان این [حقایق] در صحیفه‌های نخستین آمده است؛ صحیفه‌های ابراهیم و موسی). اشاره با کلمهٔ «هٰذٰا» (این)، به مطالبی است که از آیهٔ « قَدْ أَفْلَحَ مَنْ تَزَكّٰي » تا پایان این چهار آیه بیان شد؛ و نیز گفته شده: «هٰذٰا» اشاره به مضمون آیهٔ « وَ الْآخِرَهُ خَيْرٌ وَ أَبْقيٰ » است.

گفته شده است: در مبهم آوردنِ «صُحُف» و وصف کردنِ نخستینِ آن به پیشین بودن، و سپس بیان و تفسیر آن در مرحلهٔ بعد به صحیفه‌های ابراهیم و موسی، بزرگداشتِ آشکار و ارج‌نهادنِ نمایانی به شأن و منزلت این کتاب‌ها نهفته است.

بحث روایی

تفسیر آیه‌های ۱۴ تا ۱۹ با هم

و در کتاب «خصال» از عتبة بن عمرو لیثی از ابوذر در حدیثی نقل شده است که گفت: عرض کردم: ای پیامبر خدا، آیا در این دنیا از آنچه خداوند بر شما نازل فرموده، چیزی از آنچه در صحیفه‌های ابراهیم و موسی بوده آمده است؟ ادامه در متن کامل

تفسیر آیه‌های ۱۸ و ۱۹ با هم

می‌گویم: این حدیث تأیید می‌کند که اشاره با کلمهٔ «هٰذا» (این) به مجموع این چهار آیه است، همان‌گونه که پیش‌تر بیان شد.

و در کتاب «بصائر الدرجات» به سند خود از ابوبصیر روایت شده است که گفت: امام صادق (ع) فرمود: صحیفه‌هایی که خداوند [درباره‌شان] فرموده است: « صُحُفِ إِبْرٰاهِيمَ وَ مُوسيٰ » (صحیفه‌های ابراهیم و موسی)، نزد ماست. عرض کردم: آیا صحیفه‌ها همان الواح (لوح‌ها) هستند؟ فرمود: آری.

می‌گویم: این روایت از طریق دیگری نیز از ابوبصیر از آن حضرت (ع) نقل شده است.

و ظاهر این است که مقصود از اینکه صحیفه‌ها همان الواح هستند، این است که آن‌ها همان تورات‌اند؛ کتابی که در چند جای قرآن از آن به الواح تعبیر شده است، مانند این سخن خدای متعال که می‌فرماید: «وَ كَتَبْنٰا لَهُ فِي الْأَلْوٰاحِ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ» (و برای او در آن الواح از هر چیزی نوشتیم؛ اعراف: ۱۴۵)، و سخن دیگرش: «وَ أَلْقَي الْأَلْوٰاحَ» (و الواح را افکند؛ اعراف: ۱۵۰)، و این سخنش: «أَخَذَ الْأَلْوٰاحَ» (الواح را برگرفت؛ اعراف: ۱۵۴).

و در کتاب «مجمع البیان» از ابوذر روایت شده است که گفت: عرض کردم: ای پیامبر خدا، پیامبران چند نفرند؟ فرمود: صد و بیست و چهار هزار پیامبر. عرض کردم: ای پیامبر خدا، فرستادگان (رسولان) از میان آنان چند نفرند؟ فرمود: سیصد و سیزده نفر، و بقیهٔ آنان نبی بودند. عرض کردم: آیا آدم پیامبر بود؟ فرمود: آری، خداوند با او سخن گفت و او را با دست [قدرت] خود آفرید.

[سپس فرمود:] ای ابوذر، چهار تن از پیامبران عرب بودند: هود، صالح، شعیب و پیامبر خودت.

عرض کردم: ای پیامبر خدا، خداوند چند کتاب نازل فرمود؟ فرمود: صد و چهار کتاب؛ ده صحیفه از آن‌ها را بر آدم، پنجاه صحیفه بر شیث، و سی صحیفه بر اَخنوخ ــ که همان ادریس است ــ نازل کرد؛ او نخستین کسی بود که با قلم نوشت؛ و بر ابراهیم ده صحیفه نازل شد؛ و [نیز] تورات، انجیل، زبور و فرقان (قرآن).

می‌گویم: این مطلب در کتاب «الدر المنثور» نیز از عبد بن حُمَید، ابن مَردُویه و ابن عَساکر از ابوذر روایت شده است؛ با این تفاوت که در آنجا صحیفه‌های آدم ذکر نشده، و برای موسی ده صحیفه پیش از تورات یاد شده است.