تفسیر آیهٔ ۱۳ سورهٔ بروج

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « إِنَّهُ هُوَ يُبْدِئُ وَ يُعِيدُ » (همانا اوست که [آفرینش را] آغاز می‌کند و بازمی‌گرداند). تقابل میان مبدئ (آغازکننده) و معید (بازگرداننده) نشان می‌دهد که مراد از «إبداء»، آغاز کردن و پدید آوردن چیزی از ابتداست. گفته‌اند: واژهٔ «إبداء» از عرب شنیده نشده است، ولی قرائت [مشهور] همین است و در برخی قرائت‌های شاذ، «يَبْدَأُ» با فتح یاء و دال خوانده شده است.

به هر روی، این آیه علتی برای شدت بطش (سختی مؤاخذهٔ) خدای متعال است؛ چرا که او آغازگری است که هر چه را بخواهد از نو و بی‌سابقه می‌آفریند، بدون آنکه برای آن از چیزی جز ذات خویش مدد گیرد؛ و اوست که هر چه را بوده به همان گونه که بوده بازمی‌گرداند، و هر حالتی را که از دست رفته به همان صورت پیش از زوال برمی‌گرداند. پس آنچه اراده کند از توانش بیرون نیست و هیچ نابودشونده‌ای از دست او فوت نمی‌شود. و چون چنین است، او توانایی دارد که بر بندهٔ پا از حد فراتر نهاده، عذابی فراتر از حد و بیش از توانش تحمیل کند و او را بر همان حال نگه دارد تا عذاب را بچشد. خدای متعال می‌فرماید: «وَ الَّذِينَ كَفَرُوا لَهُمْ نٰارُ جَهَنَّمَ لاٰ يُقْضيٰ عَلَيْهِمْ فَيَمُوتُوا وَ لاٰ يُخَفَّفُ عَنْهُمْ مِنْ عَذٰابِهٰا» (و کسانی که کفر ورزیدند، آتش جهنم برای آنان است؛ نه کارشان یکسره می‌شود تا بمیرند، و نه چیزی از عذاب آن از ایشان کاسته می‌گردد) (فاطر: ۳۶).

و او تواناست که آنچه را عذاب تباه کرده است به حالت نخستش بازگرداند، تا بدین وسیله بزهکار عذاب را بی‌هیچ گسستی بچشد. خدای متعال می‌فرماید: «إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بِآيٰاتِنٰا سَوْفَ نُصْلِيهِمْ نٰاراً كُلَّمٰا نَضِجَتْ جُلُودُهُمْ بَدَّلْنٰاهُمْ جُلُوداً غَيْرَهٰا لِيَذُوقُوا الْعَذٰابَ» (همانا کسانی که به آیات ما کفر ورزیدند، به زودی آنان را به آتشی درآوریم که هر بار پوست‌هایشان بریان و سوخته شود، پوست‌های دیگری جایگزینش می‌کنیم تا عذاب را بچشند) (نساء: ۵۶).

با این بیان روشن می‌شود:

نخست: سیاق عبارت « إِنَّهُ هُوَ » (همانا اوست) تا آخر آیه، افادهٔ حصر می‌کند؛ یعنی پدید آوردن نخستینِ هستی و بازگرداندن آن، تنها از آنِ خدای سبحان است؛ زیرا آفرینش و پدیدآوری تنها به او تعالی ختم می‌شود.

دوم: حدود و اندازه‌های اشیا به دست خدای متعال است؛ و اگر می‌خواست حدی نگذارد حدی گذاشته نمی‌شد، و حدی را به حد دیگر تبدیل می‌کرد. پس همو بود که عذاب و شکنجه در دنیا را به مرگ و زوال محدود ساخت، و اگر نمی‌خواست محدود نمی‌کرد؛ چنان‌که در عذاب آخرت چنین است.

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان

تفسیر آیه‌های ۱۲ و ۱۳ با هم

سوم: مراد از شدت «بطش» — که همان گرفتن با قهر و شدت است — این است که برای گرفتن و عقوبت او هیچ بازدارنده‌ای، و برای حکم او به هر گونه که حکم کند هیچ برگرداننده‌ای نیست؛ مگر آنکه حکمی دیگر از جانب خود او میان حکم وی و موضوعش فاصله اندازد و حکم نخست را مقید سازد.