تفسیر آیهٔ ۵۰ سورهٔ انفال

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

«توفّی» دریافتِ کامل حق است، و در کلام خدای متعال بسیار به معنای ستاندنِ جان (قبض روح) به کار می‌رود. و نسبت دادنِ ستاندنِ جان‌های کافران به فرشتگان، با وجود آنکه در برخی آیات به فرشته مرگ (ملک‌الموت) نسبت داده شده است و در آیاتی دیگر به خدای پاک و منزه، مانند سخن او: « قُلْ يَتَوَفّٰاكُمْ مَلَكُ الْمَوْتِ الَّذِي وُكِّلَ بِكُمْ» (سجده: ۱۱) (بگو: فرشته مرگی که بر شما گمارده شده است جانتان را می‌ستاند) و سخن دیگرش: « اَللّٰهُ يَتَوَفَّي الْأَنْفُسَ حِينَ مَوْتِهٰا» (زمر: ۴۲) (خداست که جان‌ها را هنگام مرگشان می‌ستاند)، دلیلی است بر اینکه فرشته مرگ یارانی دارد که عهده‌دارِ گرفتن جان‌ها هستند. آنان به‌منزله دست‌های کارگزار اویند که با اجازه او اقدام می‌کنند و به فرمان او دست به کار می‌شوند، همان‌گونه که خودِ او نیز با اجازه خدا آغاز می‌کند و به فرمان او عمل می‌نماید؛ و از همین رو، نسبت دادنِ توفّی به فرشتگانِ کارگزار، به فرشته مرگ، و به خدای پاک و منزه صحیح است.

و این سخن او: « يَضْرِبُونَ وُجُوهَهُمْ وَ أَدْبٰارَهُمْ » (بر صورت‌ها و پشت‌هایشان می‌زنند)، ظاهرش این است که بر جلوِ بدن‌هایشان و پشتِ آن می‌زنند، پس کنایه از آن است که آنان را در میان می‌گیرند و ضربه‌ها همه جهت‌هایشان را فرامی‌گیرد. و گفته شده است که «ادبار» (پشت‌ها) کنایه از نشیمنگاه‌هاست و به همین تناسب، مقصود از «وجوه» (صورت‌ها) جلوی سرِ آنان خواهد بود؛ و زدنِ صورت‌ها و نشیمنگاه‌ها به این معنا، برای خوار ساختن و تحقیر است.

و این سخن او: « وَ ذُوقُوا عَذٰابَ الْحَرِيقِ » (و بچشید عذاب سوزان را)، یعنی فرشتگان به آنان می‌گویند: بچشید عذاب سوزان را، که همان آتش است.

سیاق آیات گواهی می‌دهد که مقصود از این کسانی که خدای پاک و منزه توصیفشان می‌کند که فرشتگان جانشان را می‌گیرند و عذابشان می‌کنند، همان کشته‌شدگانِ مشرکان قریش در جنگ بدر هستند.

بحث روایی

و در تفسیر عیاشی، از ابوعلی محمودی از پدرش به صورت مرفوع (با حذف واسطه‌ها تا معصوم) روایت شده است که دربارهٔ سخن خداوند: «يَضْرِبُونَ وُجُوهَهُمْ وَ أَدْبٰارَهُمْ» (صورت‌ها و پشت‌هایشان را می‌زنند) فرمود: «إنما أراد أستاههم.إن الله كريم يكني»؛ همانا مراد، نشیمنگاه‌های آنان است؛ چرا که خداوند بزرگوار است و [از بیان واژهٔ صریح] کنایه می‌آورد.

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان

تفسیر آیه‌های ۵۰ و ۵۱ با هم

خدای متعال می‌فرماید: « وَ لَوْ تَريٰ إِذْ يَتَوَفَّي الَّذِينَ كَفَرُوا الْمَلاٰئِكَهُ » (و اگر ببینی هنگامی را که فرشتگان جان کافران را می‌گیرند...) تا پایان دو آیه.