تفسیر آیهٔ ۴۶ سورهٔ انفال

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

و «ریح» (باد)، بنا بر آنچه گفته‌اند، به معنای عزت و شوکت و قدرت است. راغب یادآور شده است که ریح در آیه، استعاره از غلبه و پیروزی است؛ گویی ویژگیِ باد این است که بر هرچه بوزد آن را به حرکت درمی‌آورد، از جا برمی‌کَند و با خود می‌بَرَد، و چیرگی بر دشمن نیز با او همان کاری را می‌کند که باد با چیزی مانند خاک و غبار انجام می‌دهد؛ از این رو واژهٔ باد برای آن به استعاره گرفته شده است.

و این سخن پروردگار که: « وَ أَطِيعُوا اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ » (و از خدا و پیامبرش فرمان برید)، سیاق کلام نشان می‌دهد که مراد از آن، فرمان‌برداری از تکالیف و دستورهایی است که از سوی خدای متعال و پیامبرش دربارهٔ جهاد و دفاع از حریم دین و کیان اسلام (جامعه و اساس مسلمانی) صادر شده است؛ همان اموری که آیات جهاد و سنت نبوی در بر دارند، مانند پیش‌قدم شدن در اتمام حجت، دست درازی نکردن به زنان و کودکان، خودداری از شبیخون زدن، و دیگر احکام جهاد.

و فرمودهٔ او: « وَ لاٰ تَنٰازَعُوا فَتَفْشَلُوا وَ تَذْهَبَ رِيحُكُمْ » (و با یکدیگر نزاع نکنید که سست‌عزم می‌شوید و شوکت و هیبتتان از میان می‌رود)؛ یعنی میان خود اختلاف و کشمکش مکنید تا مبادا این کار، سستیِ اراده و از دست رفتن عزت، اقتدار یا پیروزی‌تان را به بار آورد؛ چرا که پراکندگی آرا، یکپارچگی را برهم می‌زند و توان و نیرو را تضعیف می‌کند.

و این فرمودهٔ پروردگار: « وَ اصْبِرُوا إِنَّ اللّٰهَ مَعَ الصّٰابِرِينَ » (و شکیبایی ورزید که همانا خدا با شکیبایان است)؛ یعنی در برابر آنچه به شما می‌رسد، شکیبایی پیشه کنید؛ چه از سختی‌های نبرد و تهدیدهای دشمن، و چه در بسیار یاد کردن خدا و در فرمان‌برداری از خدا و پیامبرش؛ بی‌آنکه پیشامدها شما را متزلزل سازد، یا سنگینیِ طاعت دل‌سردتان کند، یا لذتِ گناه شما را بفریبد، یا خودپسندی و تکبرِ نفس گمراهتان نماید.

و خدای متعال فرمان به شکیبایی را با این کلام خویش تأکید کرده است که: « إِنَّ اللّٰهَ مَعَ الصّٰابِرِينَ » (همانا خدا با شکیبایان است)؛ زیرا صبر، نیرومندترین یاور در سختی‌ها و استوارترین تکیه‌گاه در برابر تزلزل در تصمیم و دگرگونیِ شتابان اراده است؛ و همانا صبر است که راه را برای اندیشهٔ درست و آرامش‌بخش باز می‌گذارد، آن‌گاه که در کشاکش هراس‌ها و مصیبت‌ها، افکار پریشان‌کننده و وسوسه‌های سست‌کنندهٔ اراده از هر سو به انسان هجوم می‌آورند؛ پس خدای پاک و منزه با شکیبایان است.

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان

تفسیر آیه‌های ۴۵ تا ۴۷ با هم

خدای متعال می‌فرماید: « يٰا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذٰا لَقِيتُمْ فِئَهً فَاثْبُتُوا وَ اذْكُرُوا اللّٰهَ كَثِيراً لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ » (ای کسانی که ایمان آورده‌اید، هرگاه با گروهی [از دشمن] روبه‌رو شدید پایدار بمانید و خدا را بسیار یاد کنید، باشد که رستگار شوید) تا پایان این سه آیه [انفال: ۴۵-۴۷]. راغب در کتاب مفردات گفته است: «ثَبات» با فتح ثاء، ضد زوال و از میان رفتن است؛ پایان سخن او. بنابراین ثبات در این جایگاه، ضد فرار از برابرِ دشمن است، و این واژه از نظر معنا گسترده‌تر از «صبر» است که در آیهٔ بعد به آن فرمان می‌دهد: « وَ اصْبِرُوا إِنَّ اللّٰهَ مَعَ الصّٰابِرِينَ » (و شکیبایی ورزید که خدا با شکیبایان است)؛ چرا که صبر، پایداری در برابر ناگواری‌هاست؛ چه در دل—به اینکه سست نشود، نهراسد و بی‌تابی نکند—و چه در تن—به اینکه سستی و سهل‌انگاری نورزد، از جایگاه خود تکان نخورد، و در کاری که شتاب در آن پسندیده نیست، شتاب نکند. از این رو صبر، پایداری و ثباتی ویژه است.

این سه آیه دربردارندهٔ شش فرمان است که خدای پاک و منزه رعایت آن‌ها را در جنگ‌های اسلامی هنگام روبه‌رو شدن با دشمن بر مؤمنان واجب ساخته است: پایداری، بسیار یاد کردن خدا، اطاعت از خدا و پیامبرش، پرهیز از کشمکش و نزاع، و اینکه سرمستانه و برای خودنمایی در برابر مردم بیرون نیایند و از راه خدا بازندارند.

مجموع این شش امر، یک آیین‌نامهٔ جامع جنگی است که از اصول مهم آیین‌نامه‌های نظامی هیچ کم ندارد؛ و تأمل دقیق در جزئیات رویدادهای تاریخ جنگ‌های اسلامی در عصر پیامبر (ص) — مانند بدر، احد، خندق، حنین و جز آن‌ها — روشن می‌سازد که پیروزی و شکست همواره دایرمدارِ آن بوده است که مسلمانان مواد این دستورالعمل الهی را رعایت کنند یا نکنند، و بر آن مراقبت ورزند یا در آن سهل‌انگاری نمایند.