تفسیر آیهٔ ۱ سورهٔ مرسلات

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

پس کلام خداوند: « وَ الْمُرْسَلاٰتِ عُرْفاً » سوگندی است از سوی او به این فرشتگان. «عُرْف» (با ضمّه و سپس سکون) موی روییده بر گردن اسب است و هرگاه اموری پی‌درپی رخ دهند، به آن تشبیه می‌شوند؛ چنان‌که گفته می‌شود: «جاؤوا كَعُرْفِ الفَرَس» (پشت سر هم و پیوسته آمدند). همچنین به استعاره گفته می‌شود: «جاءَ القَطا عُرْفاً» یعنی پرندگان قطا پی‌درپی آمدند، و «جاؤوا إليه عُرْفاً واحِداً» یعنی پشت سر هم نزد او آمدند. «عُرْف» همچنین به معنای کار پسندیده و شایسته (معروف) در امر و نهی نیز هست. بر پایهٔ معنای نخست، « عُرْفاً » حال است و بر پایهٔ معنای دوم، مفعول‌له (بیانگر هدف، یعنی برای کارهای شایسته) خواهد بود. «إرسال» در برابر «إمساک» (نگه داشتن و رها نکردن) است، و مؤنث آمدنِ «المُرسَلات» یا به اعتبار گروه‌ها و جماعت‌هاست یا به اعتبار روحی که فرشتگان با آن فرود می‌آیند؛ چنان‌که خدای متعال می‌فرماید: «يُنَزِّلُ الْمَلاٰئِكَهَ بِالرُّوحِ مِنْ أَمْرِهِ عَليٰ مَنْ يَشٰاءُ مِنْ عِبٰادِهِ» (فرشتگان را همراه با روح، به فرمان خویش بر هر کس از بندگانش که بخواهد فرو می‌فرستد) [نحل: ۲]، و می‌فرماید: «يُلْقِي الرُّوحَ مِنْ أَمْرِهِ عَليٰ مَنْ يَشٰاءُ مِنْ عِبٰادِهِ» (روح را به فرمان خویش بر هر کس از بندگانش که بخواهد القا می‌کند) [مؤمن: ۱۵].

و معنای آیه چنین است: سوگند به گروه‌های فرستاده‌شده از فرشتگان وحی.

گفته شده است مقصود از «مرسلات عرفا» بادهای پی‌درپیِ فرستاده‌شده است که پیش‌تر به سستی این دیدگاه اشاره شد؛ و در سستی مانند آن، این قول است که مقصود از آن پیامبران (ع) هستند، چرا که آیات بعدی با این معنا سازگار نیست.

بحث روایی

در کتاب «خصال»، از ابن‌عباس روایت شده است که گفت: ابوبکر عرض کرد: ای پیامبر خدا، چه زود موهایتان سپید شد! پیامبر (ص) فرمود: «سوره‌های هود، واقعه، مرسلات و عمّ یتساءلون مرا پیر کردند».

و در کتاب «الدر المنثور» آمده است: بخاری، مسلم، نسائی و ابن‌مردویه از ابن‌مسعود روایت کرده‌اند که گفت:

«در حالی که همراه پیامبر (ص) در غاری در مِنا بودیم، سورهٔ «و المرسلات عرفا» بر ایشان نازل شد. ایشان آن را تلاوت می‌فرمود و من آن را از دهان مبارکشان فرامی‌گرفتم و هنوز دهانشان به تلاوت آن تر بود که ناگهان ماری به سوی ایشان جهید. پیامبر (ص) فرمود: «آن را بکشید!» ما بی‌درنگ به سوی آن شتافتیم، اما مار گریخت. پس پیامبر (ص) فرمود: «آن مار از گزند شما در امان ماند، همان‌گونه که شما از گزند آن در امان ماندید»».

می‌گویم: و این روایت را از دو طریق دیگر نیز نقل کرده است.

و در تفسیر قمی، دربارهٔ سخن خدای متعال که می‌فرماید: « وَ الْمُرْسَلاٰتِ عُرْفاً » آمده است که فرمود: «مقصود آیاتی است که پی‌درپی می‌آیند».

و در «مجمع البیان» دربارهٔ همین آیه آمده است: «و گفته شده: مقصود فرشتگانی هستند که با امور پسندیده، یعنی با امر و نهی خداوند، فرستاده شده‌اند؛ این سخن در روایت هروی از ابن‌مسعود، و نیز از ابوحمزهٔ ثمالی از یاران علی (ع) از آن حضرت نقل شده است».

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان

تفسیر آیه‌های ۱ تا ۶ با هم

خدای متعال می‌فرماید: « وَ الْمُرْسَلاٰتِ عُرْفاً » (سوگند به فرستادگانی که پی‌درپی می‌آیند)؛ این آیه و آیات بعد تا پایان آیهٔ ششم، سوگندهایی از جانب خدای متعال به اموری است که از آن‌ها با عنوان «مرسلات» (فرستادگان پی‌درپی)، «عاصفات» (تندبادهای وزان)، «ناشرات» (گسترش‌دهندگان)، «فارقات» (جداکنندگان) و «ملقیات ذکراً» (القاکنندگان ذکر) برای اتمام حجت یا هشدار (عذراً او نذراً) تعبیر شده است. ادامه در متن کامل

و حمل‌کردن همهٔ این صفات پنج‌گانه بر ارادهٔ بادها—چنان‌که بر پایهٔ آنچه دانستی، ظاهر «مرسلات» و «عاصفات» چنین می‌نماید—در توجیه سه صفتِ باقی‌مانده و به‌ویژه در صفت پایانی، نیازمند تکلفی شدید (توجیهی سخت و دور از ذهن) است. ادامه در متن کامل

تفسیر آیه‌های ۱ تا ۵ با هم

همچنین نمی‌توان «مرسلات» و «عاصفات» را به معنای بادها دانست و سه صفت باقی‌مانده (یا دو صفت آخر، یا فقط صفت پایانی) را بر فرشتگان وحی حمل کرد؛ زیرا ظاهراً هیچ تناسبی میان بادها و فرشتگان وحی وجود ندارد تا در سوگندها قرین یکدیگر شوند و همگی در یک رشته قرار گیرند. ادامه در متن کامل

بنابراین، راه درست چشم‌پوشی از این گفته‌هاست—که بسیار فراوان و تقریباً مهارناپذیرند—و حمل همهٔ این اوصاف بر فرشتگان وحی است؛ درست مانند نظیر آن در آغاز سورهٔ صافات: « وَ الصَّافّٰاتِ صَفًّا فَالزّٰاجِرٰاتِ زَجْراً فَالتّٰالِيٰاتِ ذِكْراً » (سوگند به صف‌بستگانِ صف‌کشیده، و سوگند به بازدارندگانِ پرخروش، و سوگند به… ادامه در متن کامل

سخنی دربارهٔ سوگندهای خدای متعال در قرآن

تفسیر آیه‌های ۱ تا ۷ با هم

از ظرافت‌های شگفت‌انگیزِ بیان در این شش آیه آن است که در عینِ دربرداشتنِ سوگند برای تأکید بر خبرِ آمده در جواب، دلیلی بر خودِ مضمونِ جواب—یعنی وقوع جزای وعده‌داده‌شده—نیز دربردارند؛ زیرا تدبیر پروردگاری که سوگند به آن اشاره دارد (یعنی فرستادن فرشتگانِ چون تندباد وزنده، گشودن صحیفه‌ها، جدا ساختن حق از باطل، و القای ذکر بر پیامبر)، تدبیری است که جز با وجود تکلیف الهی سامان نمی‌پذیرد، و تکلیف هم جز با حتمی بودن روزی که برای پاداش و کیفر آماده شده—و در آن نافرمان و فرمان‌بردار از میان مکلفان جزا داده می‌شوند—به کمال نمی‌رسد. ادامه در متن کامل

پس همان تدبیری که خدای متعال برای تأکید بر وقوع جزای وعده‌داده‌شده به آن سوگند خورده، خود عیناً دلیلی بر وقوع آن است؛ گویی فرموده است: «به این دلیل سوگند یاد می‌کنم که آنچه بر آن دلالت دارد، حتماً رخ‌دادنی است.» ادامه در متن کامل