تفسیر آیهٔ ۱۷ سورهٔ حاقه

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « وَ الْمَلَكُ عَليٰ أَرْجٰائِهٰا وَ يَحْمِلُ عَرْشَ رَبِّكَ فَوْقَهُمْ يَوْمَئِذٍ ثَمٰانِيَهٌ » (و فرشتگان بر کرانه‌های آسمان خواهند بود و هشت فرشته در آن روز عرش پروردگارت را بر فرازشان حمل می‌کنند). راغب گفته است: «"رَجا" در چاه و آسمان و جز این دو، کناره و اطراف آن است و جمعش "أرجاء" می‌آید؛ خدای متعال می‌فرماید: « وَ الْمَلَكُ عَليٰ أَرْجٰائِهٰا » (و فرشتگان بر کرانه‌های آنند)»، پایان سخن او. و واژهٔ «مَلَک» (فرشته) -چنان‌که گفته‌اند- هم بر مفرد اطلاق می‌شود و هم بر جمع، و مراد از آن در این آیه جمع است.

و سخن خدای متعال که می‌فرماید: « وَ يَحْمِلُ عَرْشَ رَبِّكَ فَوْقَهُمْ يَوْمَئِذٍ ثَمٰانِيَهٌ » (و در آن روز، هشت [فرشته یا گروه] عرش پروردگارت را بر فرازشان حمل می‌کنند)؛ ضمیر « فَوْقَهُمْ » (بر فرازشان) بنا بر آنچه ظاهر سیاق اقتضا دارد به فرشتگان برمی‌گردد، و برخی نیز گفته‌اند ضمیر به همهٔ خلایق بازمی‌گردد.

ظاهر کلام الهی این است که عرش هم‌اکنون حاملانی از میان فرشتگان دارد؛ خدای متعال می‌فرماید: «الَّذِينَ يَحْمِلُونَ الْعَرْشَ وَ مَنْ حَوْلَهُ يُسَبِّحُونَ بِحَمْدِ رَبِّهِمْ وَ يُؤْمِنُونَ بِهِ وَ يَسْتَغْفِرُونَ لِلَّذِينَ آمَنُوا» (کسانی که عرش را حمل می‌کنند و کسانی که پیرامون آن هستند، پروردگارشان را با سپاس تسبیح می‌گویند و به او ایمان دارند و برای مؤمنان آمرزش می‌طلبند؛ مؤمن: ۷). روایات نیز حاکی از آن است که آنان چهار تن (یا چهار گروه) هستند. ظاهر آیه، یعنی سخن خدای متعال که: « وَ يَحْمِلُ عَرْشَ رَبِّكَ فَوْقَهُمْ يَوْمَئِذٍ ثَمٰانِيَهٌ » (و در آن روز هشت تن عرش پروردگارت را بر فرازشان حمل می‌کنند) این است که حاملان در روز قیامت هشت تن خواهند بود؛ اما آیا آنان از فرشتگان‌اند یا از غیر آنان؟ آیه در این‌باره ساکت است، هرچند سیاق کلام خالی از اشاره‌ای به فرشته بودنِ آنان نیست.

همان‌طور که پیش‌تر اشاره شد، ممکن است مقصود از یادکردِ شکافتن آسمان، قرار گرفتن فرشتگان در کناره‌های آن، و هشت‌تا بودنِ حاملان عرش در آن روز، بیانِ آشکار شدن فرشتگان، آسمان و عرش برای انسان در روز قیامت باشد؛ خدای متعال می‌فرماید: «وَ تَرَي الْمَلاٰئِكَهَ حَافِّينَ مِنْ حَوْلِ الْعَرْشِ يُسَبِّحُونَ بِحَمْدِ رَبِّهِمْ» (و فرشتگان را می‌بینی که بر گرد عرش حلقه زده‌اند و با سپاس پروردگارشان، او را تسبیح می‌گویند؛ زمر: ۷۵).

بحث روایی

در کتاب «الدر المنثور»، دربارهٔ این سخن خدای متعال که می‌فرماید: « وَ يَحْمِلُ عَرْشَ رَبِّكَ فَوْقَهُمْ يَوْمَئِذٍ ثَمٰانِيَهٌ » (و در آن روز هشت فرشته عرش پروردگارت را بر فرازشان حمل می‌کنند) آمده است:

ابن‌جریر از ابن‌زید روایت کرده است که گفت: پیامبر خدا (ص) فرمود: «امروز چهار تن آن را حمل می‌کنند، و روز قیامت هشت تن.»

می‌گویم: قیدزدنِ حاملان در آیه با عبارت « يَوْمَئِذٍ » (در آن روز)، بیانگر و بلکه نشان‌دهندهٔ اختصاص این شمار به روز قیامت است.

و در تفسیر قمی، در حدیثی دیگر آمده است که فرمود: حاملان آن هشت تن هستند؛ چهار تن از پیشینیان و چهار تن از پسینیان. امّا چهار تن پیشینیان، نوح، ابراهیم، موسی و عیسی هستند، و امّا چهار تن پسینیان، محمد، علی، حسن و حسین (ع) هستند.

می‌گویم: در روایات متعددی آمده است که این هشت [حامل] ویژهٔ روز قیامت‌اند، و در پاره‌ای از آن‌ها آمده که حاملان عرش ــ و عرش همان علم است ــ چهار تن از ما هستند و چهار تن از کسانی که خدا بخواهد.

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان

تفسیر آیه‌های ۱۶ و ۱۷ با هم

و ممکن است این آیه، یعنی سخن خدای متعال: « وَ انْشَقَّتِ السَّمٰاءُ فَهِيَ يَوْمَئِذٍ وٰاهِيَهٌ وَ الْمَلَكُ عَليٰ أَرْجٰائِهٰا » (و آسمان شکافته شود و در آن روز سست گردد و فرشتگان بر کرانه‌های آن باشند)، در معنای این کلام او باشد: «وَ يَوْمَ تَشَقَّقُ السَّمٰاءُ بِالْغَمٰامِ وَ نُزِّلَ الْمَلاٰئِكَهُ تَنْزِيلاً» (و روزی که آسمان با ابرها شکافته شود و فرشتگان پی‌درپی فرو فرستاده شوند؛ فرقان: ۲۵).