تفسیر آیهٔ ۴ سورهٔ قلم

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « وَ إِنَّكَ لَعَليٰ خُلُقٍ عَظِيمٍ » (و به‌راستی تو بر خویی بسیار بزرگ و والا قرار داری). «خُلق» (خوی) همان ملکه و صفت پایدارِ نفسانی است که کارها به‌آسانی از آن سر می‌زند، و به دو بخش تقسیم می‌شود: فضیلت که صفت پسندیده است مانند پاک‌دامنی (عفّت) و شجاعت، و رذیلت که ناپسند است مانند آزمندی (شَرَه) و ترسویی (جُبن)؛ اما هرگاه این واژه به صورت مطلق به کار رود، خوی نیکو از آن فهمیده می‌شود.

راغب می‌گوید: «خَلق» (با فتحهٔ خاء) و «خُلق» (با ضمهٔ خاء) در اصل یکی هستند، مانند شَرب و شُرب (نوشیدن)، و صَرم و صُرم (بریدن)؛ ولی «خَلق» (با فتحه) به هیئت‌ها، شکل‌ها و صورت‌هایی اختصاص یافته که با چشم سر دیده می‌شوند، و «خُلق» (با ضمه) به نیروها و خصلت‌هایی اختصاص یافته که با چشم دل (بصیرت) درک می‌گردند؛ خدای متعال می‌فرماید: « وَ إِنَّكَ لَعَليٰ خُلُقٍ عَظِيمٍ » (و به‌راستی تو بر خویی بس بزرگ قرار داری). پایان سخن راغب.

این آیه هرچند به خودی خود، خوی نیکوی پیامبر (ص) را می‌ستاید و بزرگ می‌شمارد، ولی با توجه به سیاق ویژهٔ آیات، به اخلاق زیبای اجتماعی و رفتارهای او در معاشرت با مردم نظر دارد؛ مانند پایداری بر حق، شکیبایی در برابر آزار مردم و تندخوییِ جاهلان، گذشت، چشم‌پوشی، گشاده‌دستی و بخشندگی، نرم‌خویی، مدارا، فروتنی و جز این‌ها. و ما در پایان جلد ششم این کتاب، روایات مربوط به مکارم و جامعِ اخلاق آن حضرت (ص) را آورده‌ایم.

از آنچه گذشت روشن می‌شود این سخن که: «مراد از خُلقْ همان دین، یعنی اسلام است»، سخن درستی نیست مگر آنکه به همان معنای پیش‌گفته بازگردد.

بحث روایی

و در کتاب «معانی الأخبار» به سند خود از ابوالجارود، از امام باقر (ع) روایت کرده است که دربارهٔ سخن خدای عزوجل:

« وَ إِنَّكَ لَعَليٰ خُلُقٍ عَظِيمٍ » (و به راستی تو بر خویی بزرگ هستی) فرمود: «آن، همان اسلام است.»

و در تفسیر قمی از ابوالجارود، از امام باقر (ع) روایت شده است که دربارهٔ سخن خدای متعال: « وَ إِنَّكَ لَعَليٰ خُلُقٍ عَظِيمٍ » فرمود: «[یعنی] بر دینی بزرگ [استوار هستی].»

می‌گویم: مقصود آن است که دین و اسلام دربردارندهٔ کمالِ اخلاق است و پیامبر (ص) به این سنت و سیرهٔ اخلاقی رفتار می‌کرد؛

و در روایت معروف از آن حضرت (ص) آمده است: «بعثت لأتمم مكارم الأخلاق» (من برای آن برانگیخته شدم که کرامت‌ها و مکارم اخلاقی را به کمال برسانم).

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بحث روایی

تفسیر آیه‌های ۱، ۲، ۳، ۴ و ۷ با هم

و در «مجمع البیان» به اسناد خود از حاکم و او به اسنادش از ضحاک روایت کرده است که گفت: چون قریش دیدند پیامبر(ص) علی را پیش می‌دارد و او را بزرگ می‌شمارد، زبان به بدگویی از علی گشودند و گفتند: محمد شیفته و فریب‌خوردهٔ او شده است. ادامه در متن کامل