تفسیر آیهٔ ۳ سورهٔ قلم

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « وَ إِنَّ لَكَ لَأَجْراً غَيْرَ مَمْنُونٍ » (و بی‌تردید پاداشی بی‌پایان برای تو خواهد بود). واژهٔ «ممنون» از ریشهٔ «مَنّ» به معنای بریدن و قطع کردن است؛ چنان‌که گفته می‌شود: «مَنَّهُ السَّيْرُ مَنّاً» (سفر و پیمودن راه او را از پا انداخت)، یعنی او را از حرکت بازداشت و ناتوان ساخت؛ نه از ریشهٔ «منّت» به معنای سنگین کردن بار نعمت با گفتار (منّت نهادن).

مقصود از پاداش، پاداش رسالت نزد خدای پاک و منزه است؛ و در این سخن، دلجویی و آرامش‌بخشی به پیامبر (ص) نهفته است و اینکه در برابر تحمل سختی‌های رسالت الهی، پاداشی پایان‌ناپذیر دارد و رنج او هرگز بیهوده نخواهد رفت.

گاهی «منّ» به معنای یادآوری و بازگو کردنِ نعمت از سوی نعمت‌دهنده به نعمت‌گیرنده دانسته شده است، به گونه‌ای که بر او گران آید و زندگی‌اش را تلخ کند؛ با این توجیه که آنچه خدا عطا می‌کند پاداش در برابر کردار بنده است و بنده استحقاق آن را از خدای متعال دارد، پس منّتی بر او نیست. اما این سخن درست و استوار نیست؛ زیرا هر بنده‌ای با تمام هستی، صفت‌ها و کارهایش، به معنای واقعیِ مالکیت، از آنِ خدای پاک و منزه و مملوک اوست. بنابراین، هر آنچه به بنده داده می‌شود بخشش و عطایی محض است، و آنچه بنده مالک آن می‌شود، تنها به تملیک خداوند است، در حالی که خداوند هم پیش از تملیک و هم پس از آن، مالک حقیقیِ همان چیزی است که به او واگذار کرده است؛ پس این بخشش صرفاً تفضلی از سوی خدای متعال است. و اگر خداوند آنچه را در برابر عمل عطا می‌کند «پاداش» می‌نامد و رابطهٔ میان خود و بنده‌اش در دادوستدِ عمل و پاداش را «معامله» می‌خواند، این خود تفضلی دیگر است. از این رو، منّت تنها از آنِ خدای پاک و منزه بر همهٔ آفریدگانش است، و پیامبر و دیگران در این حقیقت یکسان‌اند.

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بحث روایی

تفسیر آیه‌های ۱، ۲، ۳، ۴ و ۷ با هم

و در «مجمع البیان» به اسناد خود از حاکم و او به اسنادش از ضحاک روایت کرده است که گفت: چون قریش دیدند پیامبر(ص) علی را پیش می‌دارد و او را بزرگ می‌شمارد، زبان به بدگویی از علی گشودند و گفتند: محمد شیفته و فریب‌خوردهٔ او شده است. ادامه در متن کامل