تفسیر آیهٔ ۱ سورهٔ ملک

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « تَبٰارَكَ الَّذِي بِيَدِهِ الْمُلْكُ وَ هُوَ عَليٰ كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ »؛ (پربرکت و زوال‌ناپذیر است آن که فرمانروایی به دست اوست و او بر هر چیزی تواناست). تبارک‌یافتن یک چیز، به معنای فراوانیِ صدور خیرها و برکت‌ها از آن است.

و سخن خدای متعال که: « اَلَّذِي بِيَدِهِ الْمُلْكُ » (آن‌که فرمانروایی به دست اوست)، با اطلاق خود هرگونه ملک و سلطنتی را در بر می‌گیرد. قرار دادن فرمانروایی «در دست او»، استعاره به کنایه از تسلط کامل او بر آن و تصرف دلخواهش در آن است؛ درست همان‌گونه که دارندۀ هر چیز در آنچه در دست دارد به دلخواه تصرف می‌کند و آن را زیر و رو می‌سازد. بنابراین، خدای متعال خود مالک همه‌چیز از تمام جهات است، و مالک هر آن چیزی است که دیگران نیز مالکش هستند.

از این رو، توصیف خدای متعال به «آن‌که فرمانروایی به دست اوست»، فراگیرتر از توصیف او به «فرمانروا» در آیۀ «عِنْدَ مَلِيكٍ مُقْتَدِرٍ» (نزد پادشاهی توانمند؛ قمر: ۵۵) است، و صریح‌تر و مؤکدتر از توصیف او در آیۀ «لَهُ الْمُلْكُ» (فرمانروایی از آنِ اوست؛ تغابن: ۱) می‌باشد.

و سخن او که: « وَ هُوَ عَليٰ كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ » (و او بر هر چیزی تواناست)، اشاره به این است که قدرت او به هیچ مرزی محدود نیست و به هیچ نهایتی ختم نمی‌شود؛ و این نامحدود بودن، بر اساس سیاق، لازمهٔ مطلق بودنِ فرمانروایی است، هرچند مطلق بودنِ فرمانروایی — که از صفات فعل است — در واقع خود از لوازم نامحدود بودنِ قدرت می‌باشد که از صفات ذات است.

افزون بر این، در این آیه اشاره‌ای به برهان بر امکانِ رستاخیز نهفته است که در ادامۀ سوره خواهد آمد.

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بحث روایی

تفسیر آیه‌های ۱ و ۲ با هم

و در همان کتاب از ابن‌عمر روایت است که پیامبر (ص) این سخن خدای متعال را تلاوت فرمود: « تَبٰارَكَ الَّذِي بِيَدِهِ الْمُلْكُ -إلي قوله- أَيُّكُمْ أَحْسَنُ عَمَلاً » (پربرکت است آنکه فرمانروایی به دست اوست... تا آنجا که می‌فرماید: کدامتان نیکوکارترید)، سپس فرمود: «[یعنی] کدامتان عاقل‌تر، نسبت به حرام‌های الهی باوارع‌تر و پارساتر، و در اطاعت از خدا پرشتاب‌تر است.»