تفسیر آیهٔ ۹ سورهٔ منافقون

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « يٰا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لاٰ تُلْهِكُمْ أَمْوٰالُكُمْ وَ لاٰ أَوْلاٰدُكُمْ عَنْ ذِكْرِ اللّٰهِ » (ای کسانی که ایمان آورده‌اید، مبادا اموال و فرزندانتان شما را از یاد خدا غافل کند...) تا آخر آیه. «إلهاء» به معنای سرگرم کردن و غافل ساختن است. و منظور از اینکه اموال و اولاد، انسان را از یاد خدا غافل سازند این است که با دلبستگی به آن‌ها دل را چنان مشغول کنند که موجب روی‌گردانی از توجه به خدا شود؛ چرا که آن‌ها زینت زندگی دنیا هستند؛ خدای متعال می‌فرماید: «الْمٰالُ وَ الْبَنُونَ زِينَهُ الْحَيٰاهِ الدُّنْيٰا» (کهف: ۴۶: مال و فرزندان، زینت زندگی دنیایند). سرگرم شدن به آن‌ها سبب خالی شدن دل از یاد خدا و فراموشی حق‌تعالی می‌شود؛ در نتیجه برای انسان جز ادعای زبانی، بدون عمل و باور قلبی، چیزی باقی نمی‌ماند، و فراموش کردن پروردگار از سوی بنده، فراموش شدن او از سوی خداوند را در پی دارد؛ خدای متعال می‌فرماید: «نَسُوا اللّٰهَ فَنَسِيَهُمْ» (توبه: ۶۷: خدا را فراموش کردند، پس خدا نیز آنان را فراموش کرد)، و این همان زیان آشکار است. خدای متعال دربارهٔ صفت منافقان می‌فرماید: «أُولٰئِكَ الَّذِينَ اشْتَرَوُا الضَّلاٰلَهَ بِالْهُديٰ فَمٰا رَبِحَتْ تِجٰارَتُهُمْ» (بقره: ۱۶: آنان کسانی هستند که گمراهی را به بهای هدایت خریدند، پس دادوستدشان سودی نبخشید).

و در پایان آیه با این سخن به همین مطلب اشاره شده است که: « وَ مَنْ يَفْعَلْ ذٰلِكَ فَأُولٰئِكَ هُمُ الْخٰاسِرُونَ » (و هر کس چنین کند، آنان همان زیانکارانند).

در اصل، نهی متوجه مؤمنان است که نباید سرگرم اموال و فرزندان شوند؛ اما تبدیل آن به نهی اموال و فرزندان از غافل کردن مؤمنان، برای اشاره به این نکته است که طبیعت مال و فرزند، غافل‌کنندگی است، پس شایسته نیست مؤمنان به آن‌ها دل ببندند تا آن‌ها را از یاد خدای پاک و منزه بازدارند. بنابراین، این نهی کنایی رساتر و مؤکدتر از نهی صریح است.

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان

تفسیر آیه‌های ۹ تا ۱۱ با هم

هشداری است به مؤمنان تا از برخی صفت‌هایی که موجب نفاق می‌شود — یعنی سرگرم شدن به مال و فرزندان و بخل ورزیدن — دوری گزینند.

بحث روایی

تفسیر آیه‌های ۹ و ۱۰ با هم

به او گفتند: ای ابن‌عباس، از خدا پروا کن؛ چراکه ما فقط کافر را می‌بینیم که [هنگام مرگ] درخواست بازگشت می‌کند! او گفت: من در این باره آیه‌ای از قرآن برایتان می‌خوانم؛ سپس این آیه، یعنی سخن خداوند متعال را خواند: « يٰا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لاٰ تُلْهِكُمْ إلي قوله- مِنَ الصّٰالِحِينَ » (ای کسانی که ایمان آورده‌اید، [اموال و فرزندانتان] شما را غافل نکند... تا آنجا که می‌فرماید: ... و از شایستگان باشم [منافقون: ۹-۱۰]). [سپس] گفت: مقصود از شایستگی (صلاح) در اینجا حج است؛ و این مطلب از امام صادق (علیه‌السلام) نیز روایت شده است. می‌گویم: در کتاب «الدر المنثور» نیز این روایت از شماری از صاحبانِ مجموعه‌های حدیثی، از ابن‌عباس نقل شده است.