تفسیر آیهٔ ۱۰ سورهٔ منافقون

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « وَ أَنْفِقُوا مِنْ مٰا رَزَقْنٰاكُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ » (و از آنچه روزی‌تان داده‌ایم انفاق کنید، پیش از آنکه مرگ به سراغ یکی از شما آید...) تا آخر آیه. این جمله، فرمانی است برای انفاق در کارهای نیک، اعم از انفاق واجب مانند زکات و کفاره‌ها یا انفاق مستحب. و مقید ساختن آن به عبارت « مِنْ مٰا رَزَقْنٰاكُمْ » برای یادآوری این نکته است که فرمان الهی، درخواست چیزی نیست که آنان جدا از خدا مالکش باشند؛ بلکه نعمتی است که خدا به آنان بخشیده و روزی‌ای است که او فراهم آورده و ملکی است که بدون بیرون رفتن از ملکیت خودش، در اختیار آنان گذاشته است و اکنون فرمان می‌دهد بخشی از آن را در راهی که می‌خواهد انفاق کنند؛ بنابراین، در هر حال منّت از آنِ خدا بر بندگان است.

و فرمودهٔ او: « مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ » یعنی پیش از آنکه فرصت و توانایی‌اش برای تصرف در مال خود از راه انفاق در راه خدا به پایان برسد.

و عبارت « فَيَقُولَ رَبِّ لَوْ لاٰ أَخَّرْتَنِي إِليٰ أَجَلٍ قَرِيبٍ » (پس بگوید: پروردگارا، چرا مرا تا سرآمدی نزدیک مهلت ندادی؟) بر عبارت « أَنْ يَأْتِيَ » عطف شده است؛ و مقید کردن مهلت به «نزدیک»، برای اشاره به این است که او به تمدید مهلتی اندک قانع است — یعنی به اندازه‌ای که گنجایش انفاق از عمر را داشته باشد — تا اجابت آن آسان‌تر بنماید؛ و نیز بدان سبب که سرآمد و مرگ، هر چه باشد نزدیک است؛ و در کلام پیامبر (ص) آمده است: «کل ما هو آت قریب» (هر آنچه آینده است، نزدیک است).

و در عبارت « فَأَصَّدَّقَ وَ أَكُنْ مِنَ الصّٰالِحِينَ » (تا صدقه دهم و از شایستگان شوم)، نصب « فَأَصَّدَّقَ » به سبب قرار گرفتنش در جواب تمناست، و جزم « أَكُنْ » به این جهت است که در معنای جزای شرط است؛ و تقدیر کلام چنین است: اگر صدقه دهم از شایستگان خواهم بود.

بحث روایی

در کتاب «من لا یحضره الفقیه»، از امام دربارهٔ این سخن خدای متعال سؤال شد: « فَأَصَّدَّقَ وَ أَكُنْ مِنَ الصّٰالِحِينَ » (تا صدقه دهم و از شایستگان باشم [منافقون: ۱۰])؛ فرمود: مقصود از « فَأَصَّدَّقَ » (تا صدقه دهم) صدقه دادن است، و مقصود از « أَكُنْ مِنَ الصّٰالِحِينَ » (و از شایستگان باشم) این است که حج به جا آورم.

می‌گویم: ظاهراً پایان این حدیث از قبیل اشاره به برخی از مصداق‌ها است.

و در کتاب «مجمع‌البیان»، از ابن‌عباس نقل شده است که گفت: «ما من أحد يموت و كان له مال فلم يؤد زكاته-و أطاق الحج فلم يحج إلا سأل الرجعه عند الموت» (هیچ‌کس نیست که بمیرد و مالی داشته باشد اما زکات آن را نپرداخته باشد، و تواناییِ حج داشته باشد اما حج نگزارده باشد، مگر آنکه هنگام مرگ درخواست بازگشت [به دنیا] می‌کند).

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان

تفسیر آیه‌های ۹ تا ۱۱ با هم

هشداری است به مؤمنان تا از برخی صفت‌هایی که موجب نفاق می‌شود — یعنی سرگرم شدن به مال و فرزندان و بخل ورزیدن — دوری گزینند.

بحث روایی

تفسیر آیه‌های ۹ و ۱۰ با هم

به او گفتند: ای ابن‌عباس، از خدا پروا کن؛ چراکه ما فقط کافر را می‌بینیم که [هنگام مرگ] درخواست بازگشت می‌کند! او گفت: من در این باره آیه‌ای از قرآن برایتان می‌خوانم؛ سپس این آیه، یعنی سخن خداوند متعال را خواند: « يٰا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لاٰ تُلْهِكُمْ إلي قوله- مِنَ الصّٰالِحِينَ » (ای کسانی که ایمان آورده‌اید، [اموال و فرزندانتان] شما را غافل نکند... تا آنجا که می‌فرماید: ... و از شایستگان باشم [منافقون: ۹-۱۰]). [سپس] گفت: مقصود از شایستگی (صلاح) در اینجا حج است؛ و این مطلب از امام صادق (علیه‌السلام) نیز روایت شده است. می‌گویم: در کتاب «الدر المنثور» نیز این روایت از شماری از صاحبانِ مجموعه‌های حدیثی، از ابن‌عباس نقل شده است.