تفسیر آیهٔ ۱۴ سورهٔ صف

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « يٰا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُونُوا أَنْصٰارَ اللّٰهِ » (ای کسانی که ایمان آورده‌اید، یاوران خدا باشید...)؛ یعنی خود را به این نشان و ویژگی بیارایید و بر آن تداوم و استواری ورزید. بنابراین، این آیه نسبت به سخن پیشینِ پروردگار: « هَلْ أَدُلُّكُمْ عَليٰ تِجٰارَهٍ تُنْجِيكُمْ مِنْ عَذٰابٍ أَلِيمٍ » (آیا شما را به تجارتی راه بنمایم که از عذابی دردناک نجاتتان بخشد؟)، بیانگر مرتبه‌ای بالاتر است. و سرانجامِ معنا چنین است: با جان‌ها و مال‌هایتان دادوستد کنید، پس با ایمان و جهاد در راه خدا، پروردگار را یاری رسانید و بر یاریِ او پیوسته و پایدار بمانید.

و مراد از یاری‌کردنِ خدا از سوی آنان این است که پیامبرش را در پیمودنِ راهی که با بینش و بصیرت به‌سوی خدا می‌پوید یاری دهند؛ همان‌گونه که فرمود: «قُلْ هٰذِهِ سَبِيلِي أَدْعُوا إِلَي اللّٰهِ عَليٰ بَصِيرَهٍ أَنَا وَ مَنِ اتَّبَعَنِي» (یوسف: ۱۰۸: «بگو: این راه من است؛ من و پیروانم با بصیرت به‌سوی خدا فرامی‌خوانیم»).

دلیل بر این معنا آن است که خدای متعال سخن خود: « كُونُوا أَنْصٰارَ اللّٰهِ » (یاوران خدا باشید) را با این سخنِ پس از آن مانند و هم‌سنگ قرار داده است: « كَمٰا قٰالَ عِيسَي ابْنُ مَرْيَمَ لِلْحَوٰارِيِّينَ مَنْ أَنْصٰارِي إِلَي اللّٰهِ قٰالَ الْحَوٰارِيُّونَ نَحْنُ أَنْصٰارُ اللّٰهِ » (همان‌گونه که عیسی بن مریم به حواریان گفت: چه کسانی در راه خدا یاوران من‌اند؟ حواریان گفتند: ما یاوران خداییم). پس یاور خدا بودنِ حواریان بدین معناست که آنان یاور عیسی بن مریم (ع) در پیمودن راه خدا و روآوردن به‌سوی او بودند؛ راهی که همان توحید و خالص‌کردن عبادت برای خدای سبحان است. بنابراین، روبه‌رو نهادنِ سخن حواریان: « نَحْنُ أَنْصٰارُ اللّٰهِ » (ما یاوران خداییم) در برابر پرسش عیسی: « مَنْ أَنْصٰارِي إِلَي اللّٰهِ » (چه کسانی در راه خدا یاوران من‌اند؟) و هم‌خوانی کاملِ این دو، اقتضا می‌کند که مقصود از هر دو تعبیر یکی باشد. از این رو، یاور خدا بودنِ مخاطبان در آیهٔ « يٰا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُونُوا أَنْصٰارَ اللّٰهِ » (ای کسانی که ایمان آورده‌اید، یاوران خدا باشید) نیز به این معناست که آنان در گسترش دعوت و برافراشتن کلمهٔ حق به‌وسیلهٔ جهاد، یاور پیامبر (ص) باشند؛ و این همان ایمان به پیامبر (ص) و فرمان‌بری از او در اوامر و نواهی بر پایهٔ گفتاری قاطع و کرداری راستین است؛ چنان‌که سیاق آیات این سوره نیز همین را می‌رساند.

و سخن خداوند: « فَآمَنَتْ طٰائِفَهٌ مِنْ بَنِي إِسْرٰائِيلَ وَ كَفَرَتْ طٰائِفَهٌ فَأَيَّدْنَا الَّذِينَ آمَنُوا عَليٰ عَدُوِّهِمْ فَأَصْبَحُوا ظٰاهِرِينَ » (پس گروهی از بنی‌اسرائیل ایمان آوردند و گروهی کافر شدند؛ آن‌گاه مؤمنان را بر دشمنشان یاری دادیم تا پیروز و چیره گشتند)، اشاره است به ماجرایی که در پی یاری‌خواهی عیسی رخ داد و سرانجام یافت؛ و نیز به پاسخ مثبت حواریان اشاره دارد؛ بدان‌گونه که مردم به دو گروه مؤمن و کافر تقسیم شدند و خداوند مؤمنان را بر دشمنانشان—که همان کافران بودند—نصرت بخشید، و آنان پس از آنکه پنهان و زیر فشار و آزار بودند، چیره و آشکار گشتند.

در این آیه، اشاره‌ای پوشیده است به اینکه در میان امت پیامبر (ص) نیز همان ماجرای امت عیسی (ع) تکرار می‌شود؛ گروهی از آنان ایمان می‌آورند و گروهی کافر می‌شوند، و اگر مؤمنان به یاری‌خواهی پیامبر پاسخ دهند—که البته خدای متعال برای بزرگداشت شأن پیامبر و گرامی‌داشتِ مقام او، خود به جای پیامبر طلب یاری فرموده است—خداوند نیز آنان را بر دشمنشان تأیید و یاری می‌کند و پیروز می‌گردند، همان‌گونه که یاوران عیسی و مؤمنان به او پیروز شدند.

و خدای متعال در پایان داستان‌های عیسی (ع) در سورهٔ آل‌عمران نیز به این سرگذشت اشاره فرموده است، آنجا که می‌فرماید: «فَلَمّٰا أَحَسَّ عِيسيٰ مِنْهُمُ الْكُفْرَ قٰالَ مَنْ أَنْصٰارِي إِلَي اللّٰهِ قٰالَ الْحَوٰارِيُّونَ نَحْنُ أَنْصٰارُ اللّٰهِ» (آل‌عمران: ۵۲: «چون عیسی از آنان احساس کفر کرد، گفت: چه کسانی در راه خدا یاوران من‌اند؟ حواریان گفتند: ما یاوران خداییم»)، تا پایان شش آیه؛ و با درنگ و تأمل در آن آیات، معنای آیهٔ مورد بحث روشن می‌شود.

بحث روایی

در کتاب «احتجاج»، از امیرالمؤمنین (ع) در حدیثی آمده است: «و لم يخل أرضه من عالم بما يحتاج الخليقة إليه-و متعلم علي سبيل نجاة-أولئك هم الأقلون عددا،و قد بين الله ذلك من أمم الأنبياء،و جعلهم مثلا لمن تأخر مثل قوله في حواريي عيسي-حيث قال لسائر بني إسرائيل:» (و [خداوند] هرگز زمین خود را از دانایی آگاه به آنچه آفریدگان بدان نیازمندند، و دانش‌پژوهی در راه نجات خالی نگذاشته است؛ اینان از نظر تعداد، در کمترین شمارند، و خداوند این نکته را از میان امت‌های پیامبران بیان داشته و آنان را سرمشقی برای آیندگان قرار داده است؛ مانند سخن او دربارهٔ حواریان عیسی، آنجا که به دیگر بنی‌اسرائیل فرمود:).

« مَنْ أَنْصٰارِي إِلَي اللّٰهِ-قٰالَ الْحَوٰارِيُّونَ نَحْنُ أَنْصٰارُ اللّٰهِ آمَنّٰا بِاللّٰهِ-وَ اشْهَدْ بِأَنّٰا مُسْلِمُونَ » (چه کسانی در راه خدا یاوران من خواهند بود؟ حواریان گفتند: ما یاوران خداییم؛ به خدا ایمان آوردیم و گواه باش که ما تسلیمیم)؛ «يعني مسلمون لأهل الفضل فضلهم-و لا يستكبرون عن أمر ربهم-فما أجابه منهم إلا الحواريون» (یعنی در برابر اهل فضل، به فضل و برتریِ آنان تسلیم و معترف‌اند و از فرمان پروردگارشان گردن‌کشی نمی‌کنند؛ و از میان آنان هیچ‌کس جز حواریان پاسخش را نداد).

می‌گویم: این روایت هرچند در تفسیر آیهٔ سورهٔ آل‌عمران وارد شده، اما در بحث کنونیِ ما نیز سودمند است.

و در کتاب «الدر المنثور»، ابن‌اسحاق و ابن‌سعد از عبدالله بن ابی‌بکر بن محمد بن عمرو بن حزم روایت کرده‌اند که گفت: پیامبر خدا (ص) به آن چند نفری که در عقبه با او دیدار کردند، فرمود: «أخرجوا إلي اثني عشر رجلا منكم-يكونوا كفلاء علي قومهم-كما كفلت الحواريون لعيسي بن مريم» (دوازده مرد از میان خود را برای من برگزینید تا ضامن و سرپرست قوم خود باشند، همان‌گونه که حواریان برای عیسی بن مریم ضامن شدند).

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان

تفسیر آیه‌های ۱۰ تا ۱۴ با هم

این آیات، دعوتی است از مؤمنان به ایمان به خدا و پیامبرش و جهاد در راه خدا، همراه با وعده‌ای نیکو به آمرزش و بهشت در آخرت و یاری و پیروزی در دنیا؛ و نیز دعوتی است به این‌که بر یاری خدا پایداری ورزند، همراه با وعده‌ای نیکو به تأیید و نصرت الهی. ادامه در متن کامل

این دو معنا، هدف نهایی این سوره‌اند و آیات پیشین نسبت به این دو، حکم مقدمه و زمینه‌چینی را دارند. ادامه در متن کامل