تفسیر آیهٔ ۳۶ سورهٔ انعام

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

تا پایان آیه، چنان‌که توضیح معنای آن خواهد آمد.

خدای متعال می‌فرماید: « إِنَّمٰا يَسْتَجِيبُ الَّذِينَ يَسْمَعُونَ وَ الْمَوْتيٰ يَبْعَثُهُمُ اللّٰهُ ثُمَّ إِلَيْهِ يُرْجَعُونَ » (تنها کسانی [دعوت را] می‌پذیرند که می‌شنوند، و مردگان را خدا برمی‌انگیزد، سپس به سوی او بازگردانده می‌شوند). این آیه گویی توضیحی است برای این کلام الهی که: « وَ إِنْ كٰانَ كَبُرَ عَلَيْكَ إِعْرٰاضُهُمْ » (و اگر روی‌گردانیِ آنان بر تو گران آمده است...) تا آخر آیه؛ زیرا خلاصهٔ آن آیه این بود که تو نمی‌توانی آنان را از این روی‌گردانی بازداری و نشانه‌ای بیاوری که آنان را به سوی ایمان سوق دهد. از این رو، در این آیه روشن کرد که آنان به منزلهٔ مردگان‌اند و هیچ درک و شنوایی ندارند تا پیام دعوت دینی را دریابند و فراخوان دعوت‌کننده—یعنی پیامبر (ص)—را بشنوند.

بنابراین، این پیکره‌های آدمی که پیش چشم قرار دارند دو دسته‌اند: دسته‌ای از آنان زندگانی هستند که می‌شنوند، و تنها کسانی که می‌شنوند پاسخ مثبت می‌دهند؛ و دسته‌ای دیگر مردگانی هستند که نمی‌شنوند، هرچند در ظاهر به صورت زندگان باشند. شنیدن سخن از سوی این گروه، وابسته به این است که خداوند برانگیزدشان؛ و بی‌تردید به‌زودی خداوند آنان را برمی‌انگیزد و آن‌گاه آنچه را در دنیا نتوانستند بشنوند، خواهند شنید؛ چنان‌که خدای متعال درباره‌شان چنین بازگو فرموده است: «وَ لَوْ تَريٰ إِذِ الْمُجْرِمُونَ نٰاكِسُوا رُؤُسِهِمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ رَبَّنٰا أَبْصَرْنٰا وَ سَمِعْنٰا فَارْجِعْنٰا نَعْمَلْ صٰالِحاً إِنّٰا مُوقِنُونَ» (سجده: ۱۲) («و اگر ببینی هنگامی را که گناهکاران نزد پروردگارشان سر به زیر افکنده‌اند [و می‌گویند:] پروردگارا! دیدیم و شنیدیم، پس ما را بازگردان تا کاری شایسته انجام دهیم، بی‌تردید ما به یقین رسیده‌ایم»). پس این سخن به شیوهٔ کنایه آورده شده است؛ مقصود از «شنوندگان» مؤمنان‌اند، و مراد از «مردگان» روی‌گردانان از پذیرش دعوت، یعنی مشرکان و مانند آنان هستند. و در کلام خدای متعال، وصف مؤمنان به زنده بودن و شنوا بودن، و وصف کافران به مرگ و ناشنوایی بارها تکرار شده است؛ چنان‌که خدای متعال می‌فرماید: «أَ وَ مَنْ كٰانَ مَيْتاً فَأَحْيَيْنٰاهُ وَ جَعَلْنٰا لَهُ نُوراً يَمْشِي بِهِ فِي النّٰاسِ كَمَنْ مَثَلُهُ فِي الظُّلُمٰاتِ لَيْسَ بِخٰارِجٍ مِنْهٰا» (انعام: ۱۲۲) («آیا کسی که مرده بود و ما زنده‌اش کردیم و برای او نوری قرار دادیم که با آن در میان مردم راه می‌رود، مانند کسی است که در تاریکی‌ها مانده و از آن بیرون‌آمدنی نیست؟!»)، و خدای متعال می‌فرماید: «إِنَّكَ لاٰ تُسْمِعُ الْمَوْتىٰ وَ لاٰ تُسْمِعُ الصُّمَّ الدُّعٰاءَ إِذٰا وَلَّوْا مُدْبِرِينَ، وَ مٰا أَنْتَ بِهٰادِي الْعُمْيِ عَنْ ضَلاٰلَتِهِمْ إِنْ تُسْمِعُ إِلاّٰ مَنْ يُؤْمِنُ بِآيٰاتِنٰا فَهُمْ مُسْلِمُونَ» (نمل: ۸۱) («بی‌تردید تو نمی‌توانی مردگان را شنوا سازی، و نمی‌توانی دعوت را به گوش کران برسانی هنگامی که پشت کرده و روی برمی‌تابند؛ و تو راهنمای نابینایان از گمراهی‌شان نیستی؛ تو جز کسانی را که به آیات ما ایمان می‌آورند و تسلیم‌اند شنوا نمی‌گردانی»)، و آیات فراوان دیگری از این دست.

و در برخی از مباحث گذشته بارها بیان شد که برای این اوصاف—که عموم مفسران آن‌ها را بر کنایه و تشبیه حمل کرده‌اند—معنای دیگری نیز در کار است، و آن اینکه این اوصاف بهره‌ای از حقیقت هم دارند؛ پس به همان مباحث مراجعه شود.

و در این آیه دلالتی است بر اینکه خداوند حق را در آخرت به کافران و مشرکان خواهد فهماند و دعوتش را به گوش آنان خواهد رساند، همان‌گونه که در دنیا به مؤمنان فهماند و به گوششان رساند؛ از این رو انسان، چه مؤمن باشد و چه کافر، در زود یا دیر چاره‌ای جز فهمیدن حق ندارد.

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان

تفسیر آیه‌های ۳۵ و ۳۶ با هم

و آیهٔ بعدی نیز آنچه بیان شد را تأیید می‌کند؛ یعنی سخن خدای متعال که می‌فرماید: «إِنَّمٰا يَسْتَجِيبُ الَّذِينَ يَسْمَعُونَ » (تنها کسانی دعوت را می‌پذیرند که گوش شنوا دارند)...