تفسیر آیهٔ ۱۳۸ سورهٔ انعام

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « وَ قٰالُوا هٰذِهِ أَنْعٰامٌ وَ حَرْثٌ حِجْرٌ » (و گفتند: این چهارپایان و کشتزاری ممنوع است...) تا پایان آیه. «حِجر» با کسرهٔ حاء، به معنای منع و بازداری است و سخنِ بعد از آن، یعنی: « لاٰ يَطْعَمُهٰا إِلاّٰ مَنْ نَشٰاءُ » (از آن نمی‌خورد مگر کسی که ما بخواهیم)، آن را تفسیر می‌کند؛ یعنی این چهارپایان و کشتزار حرام و ممنوع است، مگر برای کسی که بخواهیم به او اجازه دهیم،

و روایت شده است: آنان این‌ها را برای خدایانشان تقدیم می‌کردند، و به پندارِ خود، خوردنِ آن را جز برای مردانی که به خدایانشان خدمت می‌کردند روا نمی‌دانستند، نه زنان.

و سخنِ خداوند که: « وَ أَنْعٰامٌ حُرِّمَتْ ظُهُورُهٰا » (و چهارپایانی که پشت‌هایشان حرام شده است)، یعنی و گفتند: این‌ها چهارپایانی هستند که پشت‌هایشان حرام شده، یا [در تقدیر است که:] و آنان چهارپایانی داشتند که پشت‌هایشان حرام شده بود. و این‌ها همان سائبه، بحیره و حامی هستند که خدای متعال آن‌ها را در این سخن خود نفی فرمود: «مٰا جَعَلَ اللّٰهُ مِنْ بَحِيرَهٍ وَ لاٰ سٰائِبَهٍ وَ لاٰ وَصِيلَهٍ وَ لاٰ حٰامٍ وَ لٰكِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا يَفْتَرُونَ عَلَي اللّٰهِ الْكَذِبَ وَ أَكْثَرُهُمْ لاٰ يَعْقِلُونَ» (مائده: ۱۰۳؛ خداوند هیچ بحیره و سائبه و وصیله و حامی‌ای قرار نداده است، ولی کسانی که کفر ورزیدند بر خدا دروغ می‌بندند و بیشترشان تعقل نمی‌کنند). و گفته شده: مقصود، برخی از این‌هاست؛ بر پایهٔ اختلافی که پیش‌تر در معنای آن‌ها در تفسیر آیهٔ سورهٔ مائده گذشت.

و سخن پروردگار که می‌فرماید: « وَ أَنْعٰامٌ لاٰ يَذْكُرُونَ اسْمَ اللّٰهِ عَلَيْهَا » (و چهارپایانی که نام خدا را بر آن‌ها نمی‌برند)، یعنی «و برای آنان چهارپایانی است که...». و این‌ها همان چهارپایانی بودند که هنگام ذبح، نام بت‌ها را بر آن‌ها می‌بردند و نه نام خدا را. برخی هم گفته‌اند: آن‌ها چهارپایانی بودند که در سفر حج بر آن‌ها سوار نمی‌شدند، و برخی گفته‌اند:

چهارپایانی بودند که نام خدا را نه هنگام ذبح بر آن‌ها می‌بردند و نه در هیچ کار دیگری از کارهای مربوط به آن‌ها؛ و معنای آیه روشن است.

بحث روایی

و در همان کتاب دربارهٔ سخن خدای متعال که می‌فرماید: « وَ قٰالُوا هٰذِهِ أَنْعٰامٌ وَ حَرْثٌ حِجْرٌ » (و گفتند: این‌ها چهارپایان و کشتزاری ممنوع است - انعام: ۱۳۸) آمده است: «حِجر» به معنای حرام و ممنوع است.