تفسیر آیهٔ ۱۲۳ سورهٔ انعام

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « وَ كَذٰلِكَ جَعَلْنٰا فِي كُلِّ قَرْيَهٍ أَكٰابِرَ مُجْرِمِيهٰا » (و این‌گونه در هر آبادی، بزرگان گنهکارش را قرار دادیم...) تا آخر آیه [انعام: ۱۲۳]. گویی مقصود از آیه این است که: ما جمعی را زنده کردیم و برایشان نوری نهادیم تا با آن در میان مردم راه بروند، و گروهی دیگر را زنده نساختیم و در تاریکی‌ها ماندگار شدند و هرگز از آن بیرون‌آمدنی نیستند، و کارهای آراسته‌شده‌شان نیز نه سودی به حالشان دارد و نه نجاتشان می‌دهد؛ همین‌گونه در هر آبادی، بزرگان گنهکارش را قرار دادیم تا در آنجا علیه دعوت دینی، پیامبر و مؤمنان نیرنگ بورزند، اما این نیرنگ سودی برایشان ندارد؛ چراکه در تاریکی‌هایی به سر می‌برند که چیزی نمی‌بینند، بلکه تنها با خویشتنِ خود مکر می‌ورزند و درنمی‌یابند.

و گفته شده است: معنای تشبیه در آیه این است که: همانند آنچه بر تو بازگفتیم، برای کافران عملشان آراسته شد، و همانند آن، در هر آبادی بزرگان گنهکارش را قرار دادیم؛ و گنهکاران را اهل مکر و فریب ساختیم، همان‌گونه که مؤمنان را صاحب نور گردانیدیم؛ پس هرچه با اینان کردیم، با آنان نیز کردیم، جز اینکه آن مؤمنان با حُسن اختیار خود هدایت یافتند و این کافران با سوء اختیار خود گمراه شدند؛ زیرا در هر دو مورد، «جعل» به معنای صیرورت (گردانیدن و دگرگون ساختن) است، با این تفاوت که اولی با لطف الهی بوده و دومی با توانمند ساختن بر مکر (پایان سخن او). ولی این سخن نیز از سیاق آیه دور می‌نماید.

و «جعل» در فرمودهٔ الهی: « جَعَلْنٰا فِي كُلِّ قَرْيَهٍ أَكٰابِرَ مُجْرِمِيهٰا » (در هر آبادی بزرگان گنهکارش را قرار دادیم) مانند «جعل» در فرمودهٔ اوست: « وَ جَعَلْنٰا لَهُ نُوراً » (و برای او نوری قرار دادیم)؛ بنابراین مناسب‌تر آن است که به معنای آفرینش باشد، و معنا چنین است: در هر آبادی، بزرگان گنهکارش را آفریدیم تا در آن نیرنگ بورزند. و اینکه مکرورزیِ آنان غایتِ آفرینش و هدفِ این جعل قرار گرفته، نظیر آن است که داخل‌شدن در دوزخ غرضی الهی شمرده شده در فرمودهٔ خدا: «وَ لَقَدْ ذَرَأْنٰا لِجَهَنَّمَ كَثِيراً مِنَ الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ» (و به یقین، بسیاری از جن و انس را برای جهنم آفریدیم؛ اعراف: ۱۷۹)؛ و سخن دربارهٔ معنای این مطلب در جاهایی از این کتاب گذشت. و اینکه تنها از «بزرگان گنهکارش» نام برده شده، به سبب آن است که مقصود، بیانِ بازگشت نیرنگ به شخصِ نیرنگ‌باز است، و نیرنگ‌ورزیدن با خدا و آیات او تنها از این بزرگان سر می‌زند، در حالی که گنهکاران خُرد که همان تودهٔ مردم‌اند، تنها پیروان و دنباله‌روانِ آنان هستند.

و اما فرمودهٔ خدا: « وَ مٰا يَمْكُرُونَ إِلاّٰ بِأَنْفُسِهِمْ وَ مٰا يَشْعُرُونَ » (و جز با خودشان نیرنگ نمی‌ورزند و درنمی‌یابند)، به این دلیل است که نیرنگ، کاری است باطناً شر و زیان‌بار که متوجه شخصِ نیرنگ‌خورده می‌شود تا مقصودِ دلخواهش را تباه کند، کوشش او را به بیراهه بَرَد و کامیابی کارش را باطل سازد؛ و برای خدای سبحان در دعوت دینی‌اش هدفی نیست و سودی در آن وجود ندارد مگر آنچه به خودِ دعوت‌شدگان بازمی‌گردد. پس اگر انسانی در برابر خدا و آیات او دست به نیرنگ زند تا بدین وسیله هدفِ دعوت را تباه کند و مانع کامیابیِ تلاش در مسیر آن شود، در حقیقت ناآگاهانه با خود نیرنگ باخته است؛ و با این کار، خودِ او زیان دیده است، نه پروردگارش.

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان

تفسیر آیه‌های ۱۲۲ و ۱۲۳ با هم

و بر این اساس، فرمودهٔ الهی: « كَذٰلِكَ زُيِّنَ لِلْكٰافِرِينَ مٰا كٰانُوا يَعْمَلُونَ » (این‌گونه برای کافران آنچه انجام می‌دادند آراسته شد) برای بیان این حقیقت آمده است که کارهای آراسته‌شده برای آنان، سودی در رهایی‌بخشیدنشان از تاریکی‌هایی که در آن گرفتارند ندارد؛ و فرمودهٔ او: « وَ كَذٰلِكَ جَعَلْنٰا فِي كُلِّ قَرْيَهٍ » (و این‌گونه در هر آبادی قرار دادیم...) تا آخر آیه، برای این بیان شده است که اعمال و نیرنگِ آنان به دیگران زیانی نمی‌رساند، بلکه نیرنگشان تنها دامنگیر خودشان شده است و آنان به سبب تاریکی فراگیری که وجودشان را فرو پوشانده، آن را درنمی‌یابند.