تفسیر آیهٔ ۶۱ سورهٔ واقعه

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « عَليٰ أَنْ نُبَدِّلَ أَمْثٰالَكُمْ وَ نُنْشِئَكُمْ فِي مٰا لاٰ تَعْلَمُونَ » (بر این پایه که همانندهای شما را جایگزین سازیم و شما را در آنچه نمی‌دانید پدید آوریم). حرف «عَلیٰ» وابسته است به کلام الهی:

واژهٔ «أَمثال» جمعِ «مِثْل» (به کسر اول و سکون دوم) است؛ و مثلِ هر چیز، چیزی است که با آن در نوع یکی باشد، مانند یک فرد انسان نسبت به فردی دیگر. مقصود از « أَنْ نُبَدِّلَ أَمْثٰالَكُمْ » این است که همتایان شما از جنس بشر را با شما جایگزین سازیم یا همانندهایتان را به جای شما قرار دهیم؛ و معنا در هر حال، جایگزین ساختن گروهی با گروه دیگر و نشاندن آیندگان به جای گذشتگان است.

و سخن الهی: « وَ نُنْشِئَكُمْ فِي مٰا لاٰ تَعْلَمُونَ »، در آن «ما» موصوله (به معنای آنچه) و مراد از آن آفرینش است؛ این جمله به « نُبَدِّلَ » عطف شده و در تقدیر چنین است: «و بر این پایه که شما را در آفرینشی دیگر که از آن آگاهی ندارید پدید آوریم و هستی بخشیم»، که همان هستیِ اخروی است و با این هستیِ دنیاییِ فناپذیر تفاوت دارد.

برخی مفسران احتمال داده‌اند که «أَمثال» در این آیه جمعِ «مَثَل» (با دو فتحه) به معنای صفت و ویژگی باشد؛ که در این صورت دو جملهٔ « عَليٰ أَنْ نُبَدِّلَ » و « نُنْشِئَكُمْ » یک معنا را می‌رسانند، و معنا چنین می‌شود: بر پایهٔ اینکه اوصاف شما را دگرگون کنیم و شما را با صفتی پدید آوریم که آن را نمی‌شناسید یا از آن بی‌خبرید؛ مانند اینکه در رستاخیز به شکل سگ، خوک یا حیوانی دیگر محشور شوید، پس از آنکه در دنیا با صفت و سیمای انسان بودید. با این حال، معنای نخست جامع‌تر و پرفایده‌تر است.

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان

تفسیر آیه‌های ۶۰ و ۶۱ با هم

« قَدَّرْنٰا » (مقدر ساختیم)، و این ترکیبِ جار و مجرور در جایگاه حال است؛ یعنی ما مرگ را میان شما مقدر کردیم، در حالی که این تقدیر بر اساس جایگزینی همانندها و پدید آوردنتان در آنچه نمی‌دانید صورت گرفته است.

حاصل معنای این دو آیه آن است که مرگ در میان شما تنها با تقدیر و تدبیر ماست؛ نه به خاطر نقصی در توانایی ما که تداوم بخشیدن به زندگی شما برایمان میسر نباشد، و نه به دلیل چیرگی اسباب نابودگر و هلاک‌کننده و ناتوان ساختن ما در نگاهبانی از حیات شما؛ بلکه ما آن را در میانتان بر پایهٔ جایگزینی همانندها، بردنِ گروهی و آوردنِ گروهی دیگر، و نیز پدید آوردن آفرینشی مناسبِ حیات آخرت برای شما—فراتر از این آفرینش دنیایی و ناپایدار—مقدر کرده‌ایم. بنابراین، مرگ انتقال از سرایی به سرای دیگر و دگرگونی از آفرینشی به آفرینش دیگر است، نه نابودی محض و فنا.