تفسیر آیهٔ ۲۹ سورهٔ رحمن

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « يَسْئَلُهُ مَنْ فِي السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ كُلَّ يَوْمٍ هُوَ فِي شَأْنٍ » (هر که در آسمان‌ها و زمین است از او درخواست می‌کند؛ او هر روز در کاری است). درخواست آنان، درخواست نیازمندی است؛ زیرا از همهٔ جهات به خدای متعال محتاج‌اند، سراپای وجودشان وابسته به اوست و دست به دامن بی‌نیازی و بخشش او دارند. خدای متعال می‌فرماید: «أَنْتُمُ الْفُقَرٰاءُ إِلَي اللّٰهِ وَ اللّٰهُ هُوَ الْغَنِيُّ» (شما نیازمندان به خدایید و خدا همان بی‌نیاز است؛ فاطر: ۱۵)، و در بیان همین معنا از درخواست می‌فرماید: «وَ آتٰاكُمْ مِنْ كُلِّ مٰا سَأَلْتُمُوهُ» (و از هر چه از او خواستید، به شما عطا کرد؛ ابراهیم: ۳۴).

و سخن خدای متعال که: « كُلَّ يَوْمٍ هُوَ فِي شَأْنٍ » (او هر روز در کاری است)؛ نکره آمدن واژهٔ « شَأْنٍ » (کاری) برای نشان دادن گوناگونی و دگرگونی است، بنابراین معنا چنین است:

خدای متعال در هر روز (و هر آن)، در کاری است غیر از کاری که در زمان پیش و پس از آن داشته است؛ پس هیچ کاری از کارهای او دو بار تکرار نمی‌شود و هیچ شأنی از شئون او از همهٔ جهات مانند شأن دیگرش نیست، بلکه همواره بی‌الگوی پیشین می‌آفریند و این همان ابداع (نوآفرینی) است؛ خدای متعال می‌فرماید: «بَدِيعُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ» (نوآفرینِ آسمان‌ها و زمین است؛ بقره: ۱۱۷).

و معنای ظرف قرار گرفتنِ «روز» (کُلَّ یَوْمٍ) احاطهٔ خدای متعال در مقام فعل بر همهٔ موجودات است؛ ازاین‌رو او سبحانه در هر زمانی هست، ولی در زمان نیست؛ در هر مکانی هست، ولی در مکان نیست؛ و همراه هر چیزی هست، بی‌آنکه با چیزی تماس و هم‌نشینی یابد.

بحث روایی

و در «کافی»، در خطبه‌ای از امام علی (ع) آمده است: «الحمد لله الذي لا يموت و لا ينقضي عجائبه-لأنه كل يوم هو في شأن من إحداث بديع لم يكن» (ستایش خدایی را که نمی‌میرد و شگفتی‌هایش پایان نمی‌پذیرد؛ چراکه او هر روز در کاری از پدید آوردن امرِ نوآفریده‌ای است که پیش از آن نبوده است).

و در «تفسیر قمی» دربارهٔ این آیه آمده است: «يحيي و يميت و يزيد و ينقص» (زنده می‌کند و می‌میراند، و می‌افزاید و می‌کاهد).

و در «مجمع‌البیان» از ابودرداء از پیامبر (ص) روایت شده که دربارهٔ این سخن خدا: « كُلَّ يَوْمٍ هُوَ فِي شَأْنٍ » (هر روز او در کاری است) فرمود: «من شأنه أن يغفر ذنبا،و يفرج كربا،و يرفع قوما،و يضع آخرين» (از جمله شأن او این است که گناهی را می‌آمرزد، اندوهی را برطرف می‌سازد، گروهی را بالا می‌برد و گروهی دیگر را فرود می‌آورد).

می‌گویم: در کتاب «الدر المنثور» نیز آن را از او روایت کرده است، و روایتی در همین معنا از ابن‌عمر از پیامبر (ص) نقل کرده که عبارتش چنین است:

«يغفر ذنبا و يفرج كربا» (گناهی را می‌آمرزد و اندوهی را برطرف می‌سازد).