تفسیر آیهٔ ۲۶ سورهٔ نجم

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « وَ كَمْ مِنْ مَلَكٍ فِي السَّمٰاوٰاتِ لاٰ تُغْنِي شَفٰاعَتُهُمْ شَيْئاً إِلاّٰ مِنْ بَعْدِ أَنْ يَأْذَنَ اللّٰهُ لِمَنْ يَشٰاءُ وَ يَرْضيٰ » (و چه بسیار فرشتگانی در آسمان‌ها که شفاعتشان هیچ اثری ندارد، مگر پس از آنکه خدا به هر کس بخواهد اجازه دهد و خشنود باشد). تفاوت میان «اذن» (اجازه دادن) و «رضا» (خشنودی) این است که اذن، اعلامِ برداشته‌شدن مانع از سوی اجازه‌دهنده است، اما رضا، سازگاری درونِ فردِ راضی با آن کار و سر باز نزدنِ اوست؛ بنابراین چه بسا برای کاری اجازه صادر شود در حالی که خشنودی قلبی در آن نباشد، ولی خشنودی هرگز بدون اذن—خواه به صورت عملی (بالفعل) یا شأنی و زمینه‌ای (بالقوه)—تحقق نمی‌یابد.

این آیه برای نفی این پندار آمده است که فرشتگان از پیشِ خود مالک شفاعت باشند و در این کار از خدای پاک و منزه بی‌نیازی جویند؛ آن‌گونه که بت‌پرستان در پیِ اثبات آن هستند. چرا که زمام همهٔ امور منحصراً به دست خدای متعال است و اگر فرشته‌ای هم شفاعت کند، تنها پس از اجازه دادنِ خدا به او در شفاعت و خشنودی‌اش از آن شفاعت خواهد بود.

بر این اساس، مقصود از فرمودهٔ خدا: « لِمَنْ يَشٰاءُ » (برای هر که بخواهد) فرشتگان است؛ و معنای آیه چنین می‌شود: فرشتگانِ بسیاری در آسمان‌ها حضور دارند که شفاعتشان هیچ اثری نمی‌بخشد، مگر پس از آنکه خدا به هر یک از آنان—یعنی از فرشتگان—که بخواهد اجازه دهد و از شفاعتش خشنود گردد.

برخی نیز گفته‌اند: مراد از «هر که بخواهد و خشنود باشد»، انسان است؛ و معنا چنین می‌شود: «مگر پس از آنکه خدا دربارهٔ شفاعتِ هر انسانی که بخواهد برایش شفاعت شود اجازه دهد و از او راضی باشد»؛ اما چگونه ممکن است خدا به شفاعت کسی که به او کفر ورزیده و جز او را پرستیده است، اجازه دهد و خشنود باشد؟!

این آیه در مجموع شفاعت را برای فرشتگان ثابت می‌کند، و شفاعتِ آنان را به اذن و خشنودیِ خدای پاک و منزه مقید می‌سازد.