تفسیر آیهٔ ۱۴ سورهٔ نجم

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان

تفسیر آیه‌های ۱۳ و ۱۴ با هم

مفسران گفته‌اند: ضمیر فاعلیِ پنهان در «رَآهُ» به پیامبر (ص) و ضمیر مفعولی به جبرئیل برمی‌گردد. بر این اساس، «نزله» همان فرود آمدن جبرئیل بر پیامبر (ص) است تا ایشان را به آسمان‌ها عروج دهد؛ و سخن الهی: « عِنْدَ سِدْرَهِ الْمُنْتَهيٰ » (نزد سدرةالمنتهی) ظرف برای دیدن است نه برای نزول، و مقصود از دیدنِ او، مشاهدهٔ جبرئیل در چهرهٔ اصلی‌اش است.

و معنای آیه چنین است: جبرئیل بار دیگری بر پیامبر (ص) فرود آمد و او را به سوی آسمان‌ها بالا برد و نزد سدرةالمنتهی در چهرهٔ اصلی‌اش بر پیامبر (ص) نمایان شد.

اما از آنچه پیش‌تر گذشت روشن شد که بازگرداندن ضمیر مفعولی به خدای متعال درست است و مقصود از دیدن، شهود قلبی است؛ و مراد از «نزلهٔ دیگر»، فرود آمدنِ خودِ پیامبر (ص) نزد سدرةالمنتهی در جریان عروجش به آسمان‌هاست. در نتیجه، مفهوم آیه این است که پیامبر (ص) در جریان معراجش، فرود دیگری نزد سدرةالمنتهی داشت و همان‌گونه که در فرود نخست خدا را با دل شهود کرده بود، در این فرود نیز با دلِ خود دید.

تفسیر آیه‌های ۱۴ تا ۱۶ با هم

خدای متعال می‌فرماید: « عِنْدَ سِدْرَهِ الْمُنْتَهيٰ عِنْدَهٰا جَنَّهُ الْمَأْويٰ إِذْ يَغْشَي السِّدْرَهَ مٰا يَغْشيٰ » (نزد سدرةالمنتهی، که بهشتِ آرامگاه نزد آن است؛ آن‌گاه که درخت سدر را آنچه می‌پوشانید فرا گرفته بود). «سِدر» درختی شناخته‌شده است و تای تأنیث [در سدرة] برای وحدت (یک درخت) است؛ و «مُنتهی» گویا اسم مکان است و شاید مقصود از آن، منتهای آسمان‌ها باشد، به این دلیل که بهشت نزد آن قرار دارد و بهشت در آسمان است؛ چنان‌که خدای متعال می‌فرماید: «وَ فِي السَّمٰاءِ رِزْقُكُمْ وَ مٰا تُوعَدُونَ» (و روزیِ شما و آنچه به شما وعده داده می‌شود در آسمان است؛ ذاریات: ۲۲).

تفسیر آیه‌های ۱۴ و ۱۶ با هم

در کلام خدای متعال چیزی وجود ندارد که این درخت را تفسیر و مشخص کند، و گویی بنا بر مبهم گذاشتن آن بوده است؛ چنان‌که فرمودهٔ بعدی‌اش: « إِذْ يَغْشَي السِّدْرَهَ مٰا يَغْشيٰ » (آنگاه که درخت سدر را پوشاند آنچه پوشاند) نیز آن را تأیید می‌کند. در روایات نیز این‌گونه تفسیر شده که آن درختی است بر فراز آسمان هفتم که اعمال فرزندان آدم به آن منتهی می‌شود؛ و به‌زودی به برخی از این روایات برخواهی خورد.

بحث روایی

تفسیر آیه‌های ۹ و ۱۴ با هم

و در کتاب «الاحتجاج» از امام علی بن الحسین (ع) در حدیثی طولانی روایت شده است که فرمود: «أنا ابن من علا فاستعلى فجاز سدرة المنتهى-فكان من ربه قاب قوسين أو أدنى» (من فرزند کسی هستم که بالا رفت و اوج گرفت، و از سدرةالمنتهی درگذشت، و نسبت به پروردگارش به اندازهٔ دو کمان یا نزدیک‌تر شد [نجم: ۹ و ۱۴]).

و در تفسیر قمی آمده است: پدرم از ابن‌ابی‌عمیر از هشام از امام صادق (ع) برایم نقل کرد که فرمود: پیامبر (ص) فرمودند: «به سدرةالمنتهی رسیدم؛ ناگاه دیدم یک برگِ آن بر امتی از امت‌ها سایه افکنده است، و من از پروردگارم به اندازهٔ فاصلهٔ دو کمان یا نزدیک‌تر بودم.»

تفسیر آیه‌های ۱۴ و ۱۶ با هم

و در کتاب «الدر المنثور»، احمد و ابن‌جریر از انس روایت کرده‌اند که پیامبر خدا (ص) فرمود:

«به سدره رسیدم؛ دیدم میوه‌اش مانند ملخ‌ها و برگ‌هایش چون گوش‌های فیل است. پس هنگامی که از جانب امر الهی آنچه باید آن را می‌پوشاند پوشانید، به یاقوت و زمرد و مانند آن دگرگون شد.»

تفسیر آیه‌های ۱۴ و ۱۸ با هم

و در تفسیر قمی به اسناد خود از اسماعیل جُعفی از امام باقر (ع) در حدیثی طولانی روایت کرده است: «هنگامی که پیامبر را به سدرةالمنتهی رساندند، جبرئیل از همراهی بازماند. پیامبر خدا (ص) فرمود: در چنین جایگاهی مرا تنها می‌گذاری؟ گفت: پیش برو؛ به خدا سوگند به جایگاهی رسیده‌ای که هیچ‌یک از آفریدگان خدا پیش از تو به آن نرسیده است. پس نوری از پروردگارم دیدم و میان من و او سُبحه حائل شد.»

راوی می‌گوید: پرسیدم: فدایت شوم، سُبحه چیست؟ امام با صورت مبارک به سوی زمین و با دست مبارک به سوی آسمان اشاره کرد و سه بار فرمود: «جلال پروردگارم، جلال پروردگارم.»

می‌گویم: «سُبحه» همان جلال و شکوه الهی است چنان‌که در روایت تفسیر شد؛ و سُبحه چیزی است که بر پیراستگیِ خدای متعال از آفریدگانش دلالت می‌کند و بازگشت آن نیز به همان معنای نخست است؛ و حاصلِ بخش پایانی روایت این است که آن حضرت (ص) پروردگارش را با مشاهدهٔ نشانه‌هایش دیدار کرد.

تفسیر آیه‌های ۱۳ و ۱۴ با هم

و در همان منبع، دربارهٔ سخن خدای متعال که می‌فرماید: « وَ لَقَدْ رَآهُ نَزْلَهً أُخْريٰ- عِنْدَ سِدْرَهِ الْمُنْتَهيٰ » (و قطعاً او را بار دیگر نیز نزد سدرةالمنتهی دید)، آمده است: [سدرةالمنتهی] در آسمان هفتم است.