تفسیر آیهٔ ۳۹ سورهٔ ق

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « فَاصْبِرْ عَليٰ مٰا يَقُولُونَ وَ سَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ وَ قَبْلَ الْغُرُوبِ » (پس بر آنچه می‌گویند شکیبا باش و پروردگارت را پیش از طلوع خورشید و پیش از غروب، همراه با ستایش تسبیح گوی)؛ این سخن، فرع و نتیجه‌گیری از تمام مطالبی است که پیش‌تر گذشت؛ یعنی انکار معاد از سوی مشرکان، بیان تفصیلی رستاخیز و اقامهٔ دلیل بر آن، و نیز هشدار به منکران آن و تکذیب‌کنندگان پیامبر (ص) و تهدید آنان به سرنوشتی همانند آنچه بر سر تکذیب‌کنندگانِ امت‌های گذشته آمد.

و سخن خدای متعال: « وَ سَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ » (و با ستایش پروردگارت او را تسبیح گوی...) تا پایان آیه، فرمانی است به منزه دانستنِ خدای متعال از آنچه مشرکان می‌گویند، در حالی که این تنزیه همراه با ستایش باشد؛ و برآیندِ آن، اثباتِ کارِ نیکو برای او و نفی هر کاستی و عیب از ساحتِ اقدس الهی است. تسبیح پیش از طلوع خورشید با نماز صبح، و تسبیح پیش از غروب با نماز عصر، یا با نماز عصر و ظهر، قابل انطباق است.

بحث روایی

در کتاب «الدر المنثور»، طبرانی در «الأوسط» و ابن‌عساکر از جریر بن عبدالله از پیامبر(ص) روایت کرده‌اند که دربارهٔ این سخن خداوند: « وَ سَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ-قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ وَ قَبْلَ الْغُرُوبِ » (و پیش از برآمدن آفتاب و پیش از غروب، پروردگارت را سپاس‌گزارانه تسبیح گوی؛ ق: ۳۹) فرمود: «قبل طلوع الشمس صلاه الصبح، و قبل الغروب صلاه العصر» (پیش از طلوع آفتاب نماز صبح است و پیش از غروب نماز عصر).

و در «مجمع البیان» از امام صادق(ع) روایت شده است که از ایشان دربارهٔ سخن خداوند: « وَ سَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ- قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ وَ قَبْلَ الْغُرُوبِ » (و پیش از برآمدن آفتاب و پیش از غروب، پروردگارت را سپاس‌گزارانه تسبیح گوی؛ ق: ۳۹) پرسیدند؛ فرمود: «تقول حين تصبح و حين تمسي عشر مرات» (هنگام بامداد و هنگام شامگاه ده بار می‌گویی):

«لا إله إلا الله وحده لا شريك له-له الملك و له الحمد و هو علي كل شيء قدير» (هیچ معبودی جز خدای یگانه نیست، شریکی ندارد، فرمانروایی و ستایش ویژهٔ اوست و او بر هر چیزی تواناست).

می‌گویم: این ذکر از اطلاق تسبیح در آیه برگرفته شده است؛ و هرچند مورد خاصِ آن دو نماز صبح و عصر باشد، منافاتی با این برداشت ندارد.