تفسیر آیهٔ ۴۰ سورهٔ ق

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « وَ مِنَ اللَّيْلِ فَسَبِّحْهُ وَ أَدْبٰارَ السُّجُودِ »؛ یعنی بخشی از شب را نیز به تسبیحِ او بگذران، و این تعبیر بر نمازهای مغرب و عشا انطباق می‌پذیرد.

و در عبارت « وَ أَدْبٰارَ السُّجُودِ »، واژهٔ «أدبار» جمع «دُبُر» است و دُبُر به معنای پایان هر چیز و پس از آن است. گویا مراد از ادبارِ سجود، پس از نمازهاست؛ زیرا سجده پایان‌بخشِ هر رکعت از نماز است و از این رو بر تعقیبات پس از نماز منطبق می‌شود. برخی نیز گفته‌اند مراد، نافله‌های پس از نمازهای واجب است؛ و گفته‌اند مراد، دو رکعت یا رکعت‌های پس از مغرب است؛ و گروهی نیز گفته‌اند مقصود، نماز وِتر در پایان شب است.

بحث روایی

و در کتاب «کافی» به سند خود از حَریز از زراره روایت کرده است که گفت: به امام باقر(ع) عرض کردم:

« وَ أَدْبٰارَ السُّجُودِ » (و در پی سجود؛ ق: ۴۰) [مقصود چیست؟]، «قال: ركعات بعد المغرب» (فرمود: رکعت‌هایی پس از نماز مغرب است).

می‌گویم: قمی نیز آن را در تفسیر خود، به سندش از ابن‌ابی‌نصر از امام رضا(ع) روایت کرده و عبارت آن چنین است که فرمود: «أربع ركعات بعد المغرب» (چهار رکعت پس از نماز مغرب است).

و در کتاب «الدر المنثور»، مُسَدَّد در مسند خود، و ابن‌منذر و ابن‌مردویه از علی بن ابی‌طالب(ع) روایت کرده‌اند که گفت: از پیامبر خدا(ص) دربارهٔ «أدبار النجوم» (در پی ستارگان) و «[أدبار] السجود» (در پی سجود) پرسیدم؛ «فقال: أدبار السجود الركعتان بعد المغرب، و أدبار النجوم الركعتان قبل الغداة» (پس فرمود: أدبار سجود، دو رکعت پس از مغرب است، و أدبار نجوم، دو رکعت پیش از نماز صبح است).

می‌گویم: مانند این سخن از ابن‌عباس و عمر نیز از پیامبر خدا(ص) روایت شده است، و در «مجمع البیان» آن را به امام حسن بن علی(ع) نیز از پیامبر خدا(ص) نسبت داده و روایت کرده است.