تفسیر آیهٔ ۳۷ سورهٔ ق

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « إِنَّ فِي ذٰلِكَ لَذِكْريٰ لِمَنْ كٰانَ لَهُ قَلْبٌ أَوْ أَلْقَي السَّمْعَ وَ هُوَ شَهِيدٌ »؛ قلب، همان چیزی است که انسان با آن تعقل می‌کند و به وسیلهٔ آن، حق را از باطل، خیر را از شر، و سودمند را از زیان‌بار بازمی‌شناسد؛ پس هرگاه تعقل نکند و این‌ها را تمیز ندهد، بودنش مانند نبودن است، زیرا آنچه اثری ندارد، بود و نبودش یکسان است. «إلقاء السمع» همان گوش فرادادن است، گویی شنوایی چیزی است که به سوی سخن افکنده می‌شود تا آن را فراگیرد و بفهمد، و «شهید» یعنی شخصِ حاضر و گواه.

معنای آیه این است: در آنچه از حقایق خبر دادیم و از سرگذشت اقوام هلاک‌شده یاد کردیم، پند و یادآوری است؛ برای کسی که تعقل کند و در نتیجه حق را دریابد و آنچه را خیر و سودش در آن است برگزیند، یا به سخنِ حق گوش فرادهد و از آن به چیزی دیگر سرگرم نشود، در حالی که خودش شاهدی حاضر باشد و آنچه را می‌شنود به خوبی فراگیرد و بفهمد.

تردید میان کسی که قلبی دارد و کسی که با حضور گوش فرامی‌دهد، از این روست که ایمان‌آورنده به حق، یکی از دو کس است: یا فردی خردمند است که می‌تواند خود به حق دست یابد، در آن بیندیشد، حقیقت را ببیند و به آن اذعان کند؛ یا فردی است که توانایی چنین تفکری را ندارد تا حق و خیر و سودمند را تشخیص دهد، پس بر اوست که به سخن گوش سپارد و از آن پیروی کند. اما کسی که نه دلی دارد تا با آن بیندیشد و نه با حضور قلب به رسالت و هشدارهایی که به او گفته و القا می‌شود گوش فرامی‌دهد، نادانی بهانه‌جو و لجوج است که نه قلبی دارد و نه گوشی. خدای متعال می‌فرماید: «وَ قٰالُوا لَوْ كُنّٰا نَسْمَعُ أَوْ نَعْقِلُ مٰا كُنّٰا فِي أَصْحٰابِ السَّعِيرِ» (ملک: ۱۰؛ و گفتند: اگر می‌شنیدیم یا می‌اندیشیدیم، در زمرهٔ دوزخیان نبودیم).

بحث روایی

و در کتاب «کافی»، یکی از اصحاب ما به صورت مرفوع (با واسطه‌هایی که نامشان برده نشده) از هشام بن حَکَم روایت کرده است که گفت: ابوالحسن موسی بن جعفر (ع) به من فرمودند: «يا هشام إن الله يقول في كتابه:« إِنَّ فِي ذٰلِكَ لَذِكْريٰ لِمَنْ كٰانَ لَهُ قَلْبٌ »يعني عقل» (ای هشام، همانا خدا در کتاب خویش می‌فرماید: «قطعاً در این برای کسی که دلی داشته باشد اندرزی است» [ق: ۳۷]؛ یعنی عقل).