تفسیر آیهٔ ۱۰۷ سورهٔ مائده

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

و سخن خداوند: «فَإِنْ عُثِرَ عَليٰ أَنَّهُمَا اسْتَحَقّٰا إِثْماً » (پس اگر معلوم شد که آن دو مرتکب گناهی شده‌اند)؛ «عثور بر یک چیز» به معنای دست یافتن و پی بردن به آن است. این آیه، بیان و توضیحِ حکم در صورت آشکار شدنِ خیانت دو شاهد و دروغ‌گویی‌شان در گواهی دادن است.

مقصود از سزاوار گناه شدن (استحقاقِ گناه)، ارتکاب جرم و جنایت است؛ گفته می‌شود: «استحقّ الرجل» یعنی آن مرد گناه ورزید، و «استحقّ فلانٌ إثماً علي فلان» کنایه از ارتکاب جرم و ستم از سوی او بر ضد دیگری است. به همین جهت در ادامه، در سخن خدای متعال با حرف «عَلیٰ» متعدی شده و فرموده است: «اسْتَحَقَّ عَلَيْهِمُ الْأَوْلَيٰانِ »؛ یعنی آن دو نفر با دروغ و خیانت، در حق ایشان مرتکب جرم و تعدی شدند. معنای اصلی این سخن که می‌گوییم: «استحقّ الرجل»، آن است که وی خواستار شد تا گناه یا مجازات درباره‌اش ثابت و محقق شود؛ بنابراین کاربرد کناییِ آن، از قبیل به کار بردن طلب و اراده کردنِ نتیجهٔ آن (مطلوب)، و قرار دادن راه به جای هدف است. و اینکه در کلام الهی: «اسْتَحَقّٰا إِثْماً » (مرتکب گناهی شدند)، واژهٔ «إثم» (گناه) ذکر شده، بر پایهٔ همان مطلبی است که پیش‌تر در این سخن خدای متعال گذشت: «إِنّٰا إِذاً لَمِنَ الْآثِمِينَ » (در آن صورت حتماً از گناهکاران خواهیم بود).

و خدای متعال می‌فرماید: «فَآخَرٰانِ يَقُومٰانِ مَقٰامَهُمٰا » (پس دو نفر دیگر به جای آن دو برمی‌خیزند)؛ یعنی اگر معلوم شد که آن دو شاهد با دروغ و خیانت مرتکب گناه شده‌اند، دو شاهد دیگر به جای آن دو می‌ایستند تا سوگند یاد کنند و بر دروغ و خیانت آن دو گواهی دهند.

و سخن خداوند: «مِنَ الَّذِينَ اسْتَحَقَّ عَلَيْهِمُ الْأَوْلَيٰانِ » (از کسانی که آن دو سزاوارتر بر آنان ستم روا داشته‌اند) در جایگاه حال است؛ یعنی در حالی که این دو شاهدِ تازه از میان کسانی باشند که بر آنان ستم رفته است؛ یعنی دو شاهد نخستین بر آنان تعدی و ستم کرده‌اند؛ همان دو نفری که از جهت وصیت، به میت سزاوارتر و نزدیک‌تر بودند، چنان‌که رازی در تفسیر خود یاد کرده است. مقصود از کسانی که آن دو شاهد نخست بر آنان تعدی کردند، اولیای میت هستند. حاصل معنا این است که اگر آشکار شد آن دو شاهد با خیانت و دروغ به اولیای میت ستم کرده‌اند، دو شاهد دیگر از همان اولیای میت برمی‌خیزند؛ همان کسانی که دو شاهد نخستین که پیش از آشکار شدن گناهکاری‌شان به میت سزاوارتر بودند، در حقشان مرتکب تعدی شدند.

این معنا بر پایهٔ قرائت «اسْتَحَقَّ » به ساختار معلوم (بنای فاعل) است که همان قرائت عاصم به روایت حفص است. اما بنا بر قرائت جمهور که «اسْتَحَقَّ » را با ضمهٔ تاء و کسرهٔ حاء [به ساختار مجهول: اسْتُحِقَّ] خوانده‌اند، ظاهر سیاق آن است که «الأَوْلَيٰانِ » مبتدا باشد و خبرِ آن، سخن خداوند: «فَآخَرٰانِ يَقُومٰانِ » «إلخ» (پس دو نفر دیگر به جای آن دو برمی‌خیزند...) است که به دلیل اهمیت و توجه به آن، پیش انداخته شده است؛ و معنا چنین خواهد بود: اگر معلوم شد که آن دو شاهد مرتکب گناهی شده‌اند، پس سزاوارترین افراد به میت همان دو نفر دیگری هستند که از میان اولیای ستم‌دیده به جای آن دو برمی‌خیزند.

و در قرائت عاصم به روایت ابوبکر، و نیز قرائت حمزه، خَلَف و یعقوب، این واژه به‌صورت «الأولين » آمده که جمعِ «الأوّل» در برابر «الآخر» است. این کلمه در ظاهر به معنای اولیا (وارثان نزدیک) و پیش‌افتادگان در حق است و صفت یا بدلی است برای کلمهٔ:

«الَّذِينَ » (کسانی که).

مفسران در ترکیبِ نحویِ اجزای این آیه وجوه بسیار زیادی ذکر کرده‌اند، به‌گونه‌ای که اگر برای دستیابی به معنای تمام آیه، آن وجوه در یکدیگر ضرب شوند، به صدها صورت می‌رسد. همچنین از زَجّاج نقل شده است که: این آیه از نظر ترکیب نحوی، دشوارترین آیه در کتاب خداست.

و معنایی که ما بیان کردیم، همان چیزی است که بدون هیچ تکلفی در فهم، از سیاقِ عبارت آشکار است. ما از بررسی و شمارش همهٔ احتمالاتی که ذکر کرده‌اند صرف‌نظر کردیم؛ زیرا زیاد کردنِ این احتمالات جز بر ابهام لفظ و سرگردانی پژوهشگر نمی‌افزاید [یادداشت منبع: هر کس بخواهد بر آن‌ها آگاهی یابد، باید به جلد هفتم تفسیر روح‌المعانیِ آلوسی، مجمع‌البیان، تفسیر رازی و دیگر کتاب‌های مفصل رجوع کند].

و خدای متعال بر سخن خود که فرمود: «فَآخَرٰانِ يَقُومٰانِ ،إلخ» (پس دو نفر دیگر به جای آن دو برمی‌خیزند... تا آخر آیه)، از باب مترتب ساختن هدف بر مقدمه‌اش (تفریع غایت بر ذی‌الغایت)، این سخن خویش را متفرع کرده است:

«فَيُقْسِمٰانِ بِاللّٰهِ » (پس به خدا سوگند یاد می‌کنند).

یعنی آن دو شاهدِ دیگر از اولیای میت [سوگند می‌خورند که]: «لَشَهٰادَتُنٰا » (قطعاً گواهی ما) بر آنچه دروغ و خیانتِ آن دو را در بر دارد، «أَحَقُّ مِنْ شَهٰادَتِهِمٰا » (سزاوارتر و درست‌تر است از گواهی آن دو شاهد نخستین) دربارهٔ آنچه از امر وصیت ادعا می‌کنند، «وَ مَا اعْتَدَيْنٰا » (و ما تجاوز نکرده‌ایم) بر آن دو با شهادت دادن برخلاف آنچه بدان شهادت دادند، «إِنّٰا إِذاً لَمِنَ الظّٰالِمِينَ » (که اگر چنین کرده باشیم، در آن صورت بی‌گمان از ستمکاران خواهیم بود).

بحث روایی

و در همان کتاب، فاریابی، عَبد بن حُمَید، ابوعُبَید، ابن‌جریر، ابن‌مُنذر و ابوالشیخ از علی بن ابی‌طالب (ع) روایت کرده‌اند که ایشان آیه را با فتح «تاء» می‌خواندند: «مِنَ الَّذِينَ اسْتَحَقَّ عَلَيْهِمُ الْأَوْلَيٰانِ » (از کسانی که آن دو سزاوارتر بر آنان حق یافتند).

و در همان کتاب، ابن‌مردویه و حاکم—که روایت را صحیح دانسته است—از علی بن ابی‌طالب (ع) نقل کرده‌اند که پیامبر (ص) چنین قرائت فرمودند: «الَّذِينَ اسْتَحَقَّ عَلَيْهِمُ الْأَوْلَيٰانِ » (کسانی که آن دو سزاوارتر بر آنان حق یافتند).

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان

تفسیر آیه‌های ۱۰۶ تا ۱۰۹ با هم

سه آیهٔ نخست دربارهٔ شهادت دادن است، و آیهٔ پایانی نیز از نظر معنایی بی‌ارتباط با آن‌ها نیست. ادامه در متن کامل

تفسیر آیه‌های ۱۰۶ و ۱۰۷ با هم

خدای متعال می‌فرماید: «يٰا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا شَهٰادَهُ بَيْنِكُمْ » تا پایان این دو آیه (مائده: ۱۰۶-۱۰۷). چکیدهٔ مضمون این دو آیه آن است که هرگاه یکی از مؤمنان در سفر باشد و بخواهد وصیت کند، باید هنگام وصیت، دو شاهد عادل از مسلمانان را گواه بگیرد؛ و اگر نیافت، دو شاهد دیگر از غیرمسلمانانِ اهل کتاب برگزیند. پس اگر اولیای میت در درستی وصیت به شک افتادند، آن دو شاهد را پس از نماز نگه می‌دارند تا به خدا سوگند یاد کنند که در گواهی خود راستگو هستند و بدین‌وسیله اختلاف پایان می‌یابد؛ اما اگر آگاه شدند که آن دو شاهد در گواهی‌شان دروغ گفته‌اند یا خیانتی ورزیده‌اند، دو شاهد دیگر به جای دو شاهد نخست می‌ایستند و بر خلاف گفتهٔ آنان شهادت می‌دهند و بر آن به خدا سوگند می‌خورند.

گفتاری دربارهٔ عدالت

تفسیر آیه‌های ۱۰۶ تا ۱۰۸ با هم

پس اگر او چنین شد و به هنگام فرارسیدن نمازهای پنج‌گانه پیوسته در نمازگاهش حضور یافت، آن‌گاه اگر در میان قبیله و محله‌اش دربارهٔ او بپرسند، بگویند: «جز خیر از او ندیده‌ایم؛ بر نمازها مواظبت دارد و اوقات آن‌ها را در نمازگاهش رعایت می‌کند»، چنین چیزی گواهی و عدالت او را در میان مسلمانان روا می‌سازد؛ و این بدان سبب است که نماز، پوشش و کفارهٔ گناهان است، و نمی‌توان دربارهٔ کسی شهادت داد که نماز می‌خواند در حالی که در نمازگاهش حاضر نمی‌شود و به جماعت مسلمانان سر نمی‌زند.

همانا نماز جماعت و گردآمدن برای نماز از آن رو مقرر شده است تا کسی که نماز می‌خواند از کسی که نماز نمی‌خواند بازشناخته شود، و آن‌که اوقات نماز را رعایت می‌کند از آن‌که ضایعش می‌سازد تمایز یابد؛ و اگر چنین نبود، برای هیچ‌کس ممکن نبود به شایستگی و درستیِ دیگری گواهی دهد؛ زیرا کسی که نماز نمی‌خواند، هیچ صلاحیتی در میان مسلمانان ندارد. به‌راستی پیامبر خدا (ص) آهنگ آن فرمود که گروهی را به سبب حاضر نشدن در جماعت مسلمانان، در خانه‌هایشان به آتش بکشد؛ با آنکه برخی از آنان در خانه‌شان نماز می‌خواندند، ولی آن از ایشان پذیرفته نشد. پس چگونه در میان مسلمانان، گواهی یا عدالت کسی پذیرفته شود که حکم خداوند عزوجل و پیامبرش دربارهٔ او، سوختن در میان خانه‌اش با آتش بوده است؟

و [پیامبر خدا] (ص) همواره می‌فرمود: «لا صلاة لمن لا يصلي في المسجد مع المسلمين إلا من علة»؛ برای کسی که بدون عذر در مسجد همراه مسلمانان نماز نخواند، نمازی نیست [نمازش کامل و پذیرفته نیست].

می‌گویم: این روایت در «تهذیب» نیز با افزوده‌ای آمده که از آوردنش صرف‌نظر کردیم. بر پایهٔ آنچه در فرهنگ لغت «صِحاح» آمده، «ستر» و «عفاف» هر دو به معنای ترک‌کردن و خودداری است. چنان‌که می‌بینی، این روایت اصل عدالت را امری آشنا و شناخته‌شده در میان مسلمانان قرار می‌دهد و تبیین می‌کند اثری که بر آن مترتب است و بر این صفت و ملکهٔ نفسانی دلالت دارد، ترک حرام‌های الهی و بازداشتن نفس از خواهش‌های ممنوع است، و نشانهٔ بازشناساییِ آن نیز دوری‌گزیدن از گناهان کبیره است. سپس دلیل و راه اثبات همهٔ این‌ها را حسن ظاهر (نیکوییِ رفتار آشکار) در میان مسلمانان قرار می‌دهد، همان‌گونه که آن حضرت (ع) به‌تفصیل بیان فرمود.

و در همان کتاب، از عبدالله بن مغیره از امام ابوالحسن الرضا (ع) روایت شده است که فرمود: «من ولد على الفطرة- و عرف بالصلاح في نفسه جازت شهادته»؛ هر کس بر فطرت [اسلام] زاده شده و به درستی و پاکی در باطن خود شناخته شود، گواهی‌اش پذیرفته است.

و در همان کتاب آمده است که سماعه از ابوبصیر و او از امام صادق (ع) روایت کرده است که فرمود: «لا بأس بشهادة الضعيف إذا كان عفيفا صائنا»؛ گواهی دادن فرد ضعیف [کم‌توان فکری یا مالی]، اگر پاک‌دامن و خویشتن‌دار باشد، بی‌اشکال است.

و در «کافی» به سند خود از علی بن مهزیار از ابوعلی بن راشد روایت کرده است که گفت: به امام ابوجعفر [جواد] (ع) عرض کردم: «دوستداران و پیروان شما با یکدیگر اختلاف پیدا کرده‌اند؛ آیا پشت سر همهٔ آنان نماز بگزارم؟» فرمود: «لا تصل إلا خلف من تثق بدينه»؛ تنها پشت سر کسی نماز بخوان که به دین‌داری‌اش اطمینان داری.

می‌گویم: دلالت این روایت‌ها بر آنچه پیش‌تر آوردیم روشن است، و در آن‌ها مباحث دیگری نیز وجود دارد که از هدف ما در این مقام بیرون است.

گفتاری دربارهٔ سوگند

تفسیر آیه‌های ۱۰۶ تا ۱۰۸ با هم

حقیقت معنای این سخن تو که می‌گویی: «لعمري إن كذا و كذا،و حياتي إن الأمر علي ما أخبرته» (به جانم سوگند که چنان و چنان است، و به زندگی‌ام سوگند که حقیقت همان است که گزارش دادم)، این است که تو صدق خبری را که داده‌ای، به عمر و زندگی‌ات که نزد تو جایگاه و احترامی دارد وابسته می‌کنی و به نوعی مقید می‌سازی؛ چندان که آن دو در بودن و نبودن با یکدیگر همراه شوند؛ و اگر در خبرت دروغ‌گو باشی، جایگاه و حرمت زندگی‌ات را نزد خویش تباه ساخته‌ای و با این کار، از مرتبهٔ انسانیتی که انسان را به پاسداشت حرمت زندگی فرامی‌خواند سقوط کرده‌ای.

و معنای این سخن تو که می‌گویی: «أقسمك بالله أن تفعل كذا أو تترك كذا» (تو را به خدا سوگند می‌دهم که چنین کنی یا فلان کار را واگذاری)، این است که امر یا نهیِ خود را به جایگاه و عزتی پیوند زده‌ای که خداوندِ بلندنام نزد اهل ایمان دارد؛ به‌گونه‌ای که سرپیچی از آن امر یا نافرمانی از آن نهی، سبک شمردن ساحت والای الهی و از میان بردن حرمت ایمان به او به شمار آید.

و همچنین معنای این سخن تو که می‌گویی: «و الله لأفعلن كذا» (به خدا سوگند که حتماً فلان کار را انجام خواهم داد)، پیوند ویژه‌ای است میان تصمیمی که بر انجام دادن کاری گرفته‌ای و میان جایگاه و احترامی که خداوند سبحان به مقتضای ایمانت نزد تو دارد؛ به‌گونه‌ای که برهم‌زدن تصمیمت و شکستن اراده‌ات، پایمال ساختن جایگاه خداوند نزد تو باشد. و هدف از این پیوند آن است که بازدارنده‌ای در برابر شکستن تصمیم و نقض اراده داشته باشی. بنابراین، سوگند عبارت است از برقراری پیوندی خاص میان یک خبر یا انشا (دستور و طلب)، و میان امری دیگر که دارای جایگاه و شرافت است؛ چندان که طبق ادعا، با باطل شدن آن خبر یا طلب، آن امرِ مورد پیوند نیز حرمتش باطل گردد. و از آنجا که آن امرِ پیوند‌خورده نزد سوگندخورنده ارزش و شرافت دارد و او هرگز به از میان رفتن جایگاه و سبک شمرده شدن مقام آن تن نمی‌دهد، ناگزیر در خبرش راست‌گو است، یا در آنچه امر و نهی می‌کند فرمانش مطاع خواهد بود، یا بر سر تصمیم خویش بدون هیچ تزلزلی پایدار می‌ماند؛ و نتیجهٔ چنین پیوندی، تأکیدی بس نیرومند است.

این سخن با روایاتی نیز تأیید می‌شود که نشان می‌دهد در روزگار پیامبر (ص) — آن‌گاه که حاکمیت و قدرت مطلق از آنِ دین بود و بر هواهای نفسانی غلبه داشت — مردم همگی در ابراز خشم و بیزاری از سرپیچی‌کنندگان از سنت‌های دینی، همچون نماز جماعت، رفتن به جهاد و مانند آن‌ها، یک‌صدا و هم‌داستان می‌شدند.

اما در روزگارانی مانند عصر ما که نفوذ دین در آن رو به کاهش نهاده و هوس در دل‌ها رخنه کرده است، جامعه‌ای در میان ما شکل گرفته که آمیزه‌ای است از اهداف دینی — با وجود سستی در بنیان آن و رویگردانی مردم از آن — و اهداف تمدن جدید — که وجه مشترک آن‌ها غرق شدن در لذت‌های مادی بر پایه‌هایی استوار و با اقبال عمومی توده‌های مردم است —؛ سپس نزاع و کشمکش شدیدی میان انگیزه‌های دینی و انگیزه‌های نوپدید تمدن درگرفته و پیوسته این یکی چیره می‌شود و آن دیگری شکست می‌خورد؛ یکپارچگیِ نظمی که واجب است بر گسترهٔ جامعه حاکم باشد خدشه‌دار گردیده و در روحیات افراد هرج‌ومرج پدید آمده است. در چنین وضعیتی، دیگر نه سوگند چندان سودی می‌بخشد و نه آنچه از سوگند نیرومندتر و برای حفظ حقوق مردم کارآمدتر است؛ و اعتماد رخت بربسته است، نه فقط از ابزارها و پشتوانه‌ها، یعنی اسباب دینیِ موجود در جامعه، بلکه تکیه و اعتماد هم از این پایه‌ها و هم از تمامی قوانین و مقررات نوین بشری به‌کلی سلب شده است.

اما خدای پاک و منزه با رویگردانی مردم از احکامش و دل‌زدگی و ملالتشان از شریعت‌های او، احکام خود را نسخ نمی‌کند و از آن‌ها چشم نمی‌پوشد؛ همانا دین در نزد خدا اسلام است، و او کفر را برای بندگانش نمی‌پسندد، و اگر حق از هوس‌های آنان پیروی می‌کرد قطعاً آسمان‌ها و زمین تباه می‌شدند. در حقیقت، اسلام آیینی است ناظر بر همهٔ شئون زندگی انسانی، که آن را تشریح می‌کند و احکامش را بیان می‌دارد؛ آیینی دارای اجزایی همگون، متناسب و پیوسته به یکدیگر که با روح یگانهٔ توحید حیات دارند؛ اگر جزئی از آن به بیماری دچار شود، همهٔ اجزا بیمار می‌گردند و اگر بخشی از آن تباه شود، اثر آن در کارکردِ همه پدیدار خواهد شد، درست مانند تک‌تک اعضای پیکر انسان.

بنابراین هرگاه بخشی از اجزای آن تباه گردد یا بیمار شود، واجب است که اجزای سالم بر سلامتشان حفظ شوند و به درمان بخش بیمار و اصلاح بخش فاسد پرداخته شود؛ و هرگز روا نیست که عضو بیمار بر بیماری‌اش و بخش فاسد بر فسادش رها شود و از اجزای سالم نیز روی گردانده شود.

گرچه اسلام آیینی حنیف (حق‌گرا و مستقیم)، آسان و پرگذشت است که مراتب گوناگون و گسترده‌ای دارد و تکالیفش را به اندازهٔ توانِ انجام دادن و پیاده کردنِ آن‌ها تعیین می‌کند — چندان‌که رشتهٔ پیوستهٔ آن، از یک وضعیت اجتماعیِ امن که دربردارندهٔ تمام احکام و قوانینش بدون هیچ استثنایی است، تا وضعیتی فردی و اضطراری که در آن برای نماز حتی به اشاره بسنده می‌شود، کشیده شده است — ولی با این همه، پایین آمدن از مرتبه‌ای به مرتبهٔ پایین‌تر، مشروط به اضطراری است که تکلیف را برمی‌دارد و اجازهٔ گشایش می‌دهد؛ چنان‌که خدای متعال می‌فرماید: «مَنْ كَفَرَ بِاللّٰهِ مِنْ بَعْدِ إِيمٰانِهِ إِلاّٰ مَنْ أُكْرِهَ وَ قَلْبُهُ مُطْمَئِنٌّ بِالْإِيمٰانِ وَ لٰكِنْ مَنْ شَرَحَ بِالْكُفْرِ صَدْراً فَعَلَيْهِمْ غَضَبٌ مِنَ اللّٰهِ وَ لَهُمْ عَذٰابٌ عَظِيمٌ -إلي أن قال- ثُمَّ إِنَّ رَبَّكَ لِلَّذِينَ هٰاجَرُوا مِنْ بَعْدِ مٰا فُتِنُوا ثُمَّ جٰاهَدُوا وَ صَبَرُوا إِنَّ رَبَّكَ مِنْ بَعْدِهٰا لَغَفُورٌ رَحِيمٌ» (نحل: ۱۱۰)؛ «هر کس پس از ایمانش به خدا کافر شود — مگر آن کس که [بر گفتن کلمهٔ کفر] مجبور شده در حالی که قلبش به ایمان آرام و استوار است، ولی کسانی که سینه‌شان را برای پذیرش کفر گشوده‌اند — خشمی از سوی خدا بر آنان خواهد بود و عذابی بزرگ دارند... تا آنجا که فرمود: سپس پروردگارت برای کسانی که پس از آن شکنجه‌ها و آزمون‌ها هجرت کردند، آن‌گاه جهاد نمودند و شکیبایی ورزیدند، همانا پروردگارت پس از آن، بسیار آمرزنده و مهربان است».

اما اینکه زندگی بر پایهٔ لذت‌جویی مادی بنا شود و سپس در رد کردنِ احکام دینیِ ناسازگار با آن، به این بهانه متوسل شوند که با شیوه و رسم جاری در جهان امروز همخوانی ندارد، پیروی از منطق مادی است، نه منطق دین.

از جمله مباحث وابسته به این موضوع، سخنِ برخی است که می‌گویند: «إن الحلف بغير الله من الشرك بالله» (سوگند خوردن به غیر خدا از موارد شرک به خداست)؛ بنابراین شایسته است از این گوینده پرسیده شود که منظورش از این «شرک» که یاد کرده چیست؟

اگر مرادش این باشد که سوگند به غیر خدا متضمن بزرگداشتِ مُقسَم‌به (چیزی که به آن سوگند می‌خورند) و تکریم شأن آن است — چرا که معنای سوگند بر همین پایه استوار است — و در نتیجه، نوعی فروتنی و عبادت در برابر آن به شمار می‌آید و این خود شرک است، [پاسخ این است که] هر بزرگداشتی شرک نیست، مگر آنکه کسی برای غیر خدا به عظمتِ ربوبیت مستقل باور داشته باشد؛ عظمتی که دارندهٔ آن از هر موجود دیگری بی‌نیاز است.

بحث روایی

تفسیر آیه‌های ۱۰۶ تا ۱۰۸ با هم

در کتاب «کافی» از علی بن ابراهیم، از راویانش به‌صورت مرفوع (با حذف واسطه‌ها تا معصوم) روایت شده است که گفت: تمیم داری، ابن‌بندی و ابن‌ابی‌ماریه رهسپار سفر شدند. تمیم داری مسلمان بود، اما ابن‌بندی و ابن‌ابی‌ماریه مسیحی بودند. همراه تمیم داری خرجینی بود که در آن کالا، ظرفی زرنگار و گردنبندی قرار داشت و آن‌ها را برای فروش به یکی از بازارهای عرب برده بود.

تمیم داری به بیماری سختی مبتلا شد. هنگامی که مرگش فرا رسید، آنچه را همراه داشت به ابن‌بندی و ابن‌ابی‌ماریه سپرد و به آن دو وصیت کرد که آن‌ها را به وارثانش برسانند. آن دو به مدینه آمدند، در حالی که آن ظرف و گردنبند را از میان بار برداشته بودند و بقیهٔ اموال را به وارثانش تحویل دادند. خاندان تمیم متوجه نبودنِ ظرف و گردنبند شدند؛ از این رو به آن دو گفتند: «آیا یار ما به بیماری طولانی دچار شد که در آن خرج فراوانی کرده باشد؟» گفتند: «نه، جز چند روزی کوتاه بیمار نبود.» پرسیدند: «آیا در این سفر چیزی از او دزدیده شد؟» گفتند: «نه.» پرسیدند: «آیا تجارتی کرد که در آن زیان ببیند؟» گفتند: «نه.» گفتند: «اما ما باارزش‌ترین چیزی را که همراهش بود نمی‌یابیم: ظرفی زرنگار و مرصّع به جواهر و یک گردنبند.» آن دو گفتند: «هرآنچه را به ما سپرده بود، به شما تحویل داده‌ایم.»

پس آن دو را نزد پیامبر خدا (ص) بردند و پیامبر خدا (ص) سوگند را بر آن دو لازم دانست. آن دو سوگند خوردند و پیامبر رهایشان کرد. مدتی بعد، آن ظرف و گردنبند نزد آن دو پیدا شد؛ بنابراین وارثان تمیم نزد پیامبر خدا (ص) آمدند و عرض کردند: «ای پیامبر خدا، آنچه بر ضد ابن‌بندی و ابن‌ابی‌ماریه ادعا می‌کردیم، نزدشان آشکار شده است.» پیامبر خدا (ص) منتظر ماند تا از سوی خدای عزوجل حکمی در این باره فرود آید.

تفسیر آیه‌های ۱۰۶ و ۱۰۷ با هم

سپس فرمود: «فَأَصٰابَتْكُمْ مُصِيبَهُ الْمَوْتِ-تَحْبِسُونَهُمٰا مِنْ بَعْدِ الصَّلاٰهِ-فَيُقْسِمٰانِ بِاللّٰهِ إِنِ ارْتَبْتُمْ لاٰ نَشْتَرِي بِهِ ثَمَناً-وَ لَوْ كٰانَ ذٰا قُرْبيٰ وَ لاٰ نَكْتُمُ شَهٰادَهَ اللّٰهِ-إِنّٰا إِذاً لَمِنَ الْآثِمِينَ » (و مصیبت مرگ به شما برسد؛ آن دو را پس از نماز بازمی‌دارید، پس اگر تردید کردید، به خدا سوگند یاد می‌کنند که: ما این [سوگند یا شهادت] را به بهایی نمی‌فروشیم، هرچند [شخصِ مورد نظر] خویشاوند باشد، و گواهیِ خدا را پنهان نمی‌کنیم که در این صورت قطعاً از گناهکاران خواهیم بود [مائده: ۱۰۶]). این همان سوگند نخست است که پیامبر خدا (ص) آن دو را بدان سوگند داد. «فَإِنْ عُثِرَ عَليٰ أَنَّهُمَا اسْتَحَقّٰا إِثْماً » (پس اگر معلوم شد که آن دو مرتکب گناه شده‌اند [مائده: ۱۰۷])؛ یعنی به دروغ سوگند خورده‌اند؛ «فَآخَرٰانِ يَقُومٰانِ مَقٰامَهُمٰا » (آن‌گاه دو نفر دیگر به‌جای آن دو می‌ایستند [مائده: ۱۰۷])؛ یعنی از میان وارثانِ مدعی؛ «مِنَ الَّذِينَ اسْتَحَقَّ عَلَيْهِمُ الْأَوْلَيٰانِ » (از کسانی که آن دو نفرِ سزاوارتر بر آنان تعدی و گناه کردند [مائده: ۱۰۷])، «الأولين» (یعنی آن دو نفرِ نخست)؛ «فَيُقْسِمٰانِ بِاللّٰهِ » (پس به خدا سوگند می‌خورند [مائده: ۱۰۷])؛ یعنی به خدا سوگند یاد می‌کنند که این دو نفر به این ادعا سزاوارتر از آن دواند و آن دو در سوگندی که به خدا یاد کردند دروغ گفته‌اند؛ «لَشَهٰادَتُنٰا أَحَقُّ مِنْ شَهٰادَتِهِمٰا وَ مَا اعْتَدَيْنٰا-إِنّٰا إِذاً لَمِنَ الظّٰالِمِينَ » (که بی‌تردید گواهی ما از گواهی آن دو سزاوارتر است و ما تعدی نکرده‌ایم، که اگر چنین کنیم مسلماً از ستمکاران خواهیم بود [مائده: ۱۰۷]).

تفسیر آیه‌های ۱۰۶ تا ۱۰۸ با هم

می‌گویم: قمی نیز در تفسیر خود نظیر این روایت را آورده است.

تفسیر آیه‌های ۱۰۶ و ۱۰۷ با هم

و در آن [تفسیر قمی]، پس از کلام الهی: «تَحْبِسُونَهُمٰا مِنْ بَعْدِ الصَّلٰاةِ » (آن دو را پس از نماز بازمی‌دارید [مائده: ۱۰۶]) آمده است: یعنی نماز عصر. و فرمودهٔ امام (ع) که «الأولين» (آن دو نفر نخست)، ظاهرش این است که به صیغهٔ تثنیه است و مراد از آن دو، همان دو شاهد اول هستند که در تفسیر کلام خدای متعال: «الْأَوْلَيٰانِ » آمده است؛ و ظاهر این بیان بر اساس قرائت امام (ع) است که «اسْتَحَقَّ » را به صیغهٔ معلوم خوانده‌اند، همان‌گونه که این قرائت به علی (ع) نیز نسبت داده شده است؛ و ما پیش‌تر در بیان آیات یادآور شدیم که این، روشن‌ترین وجه در میان معانی محتمل بر پایهٔ این قرائت است.

تفسیر آیه‌های ۱۰۶ تا ۱۰۸ با هم

تمیم گفت: پس از آنکه پیامبر خدا (ص) به مدینه تشریف آوردند و من اسلام آوردم، از آن کار احساس گناه کردم؛ پس نزد خانواده‌اش رفتم و ماجرا را به آنان بازگفتم و پانصد درهم به ایشان پرداختم، و خبر دادم که نزد همراهم نیز به همین اندازه هست. پس آنان او را نزد پیامبر خدا (ص) آوردند. حضرت از ایشان بیّنه (شاهدان عادل) خواستند، ولی شاهدی نیافتند. از این رو به آنان دستور دادند که او را به آنچه نزد اهل دینش بزرگ و محترم است سوگند دهند. او سوگند خورد، و خداوند این آیه را نازل فرمود: «يٰا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا شَهٰادَهُ بَيْنِكُمْ -إلي قوله- أَنْ تُرَدَّ أَيْمٰانٌ بَعْدَ أَيْمٰانِهِمْ » (ای کسانی که ایمان آورده‌اید، گواهی میان شما... تا آنجا که می‌فرماید: مبادا سوگندهایی پس از سوگندهای آنان بازگردانده شود). آن‌گاه عمرو بن عاص و مردی دیگر برخاستند و سوگند یاد کردند، و در نتیجه آن پانصد درهم از عدی بن بدّاء پس گرفته شد.

می‌گویم: این روایت، گذشته از ضعف سندش، با آیه نیز کاملاً منطبق نیست و این امر آشکار است؛ و از ابن‌عباس و عِکرمه روایتی شبیه به روایت پیشینِ علی بن ابراهیم قمی نقل شده است.

و این در صورتی است که فرد در سرزمینی غریب بمیرد و دو مسلمان نیابد؛ پس دو مرد از اهل کتاب را گواه می‌گیرد، و آن دو پس از نماز عصر بازداشته می‌شوند و به خدای عزّوجلّ سوگند می‌خورند که: «لاٰ نَشْتَرِي بِهِ ثَمَناً-وَ لَوْ كٰانَ ذٰا قُرْبيٰ وَ لاٰ نَكْتُمُ شَهٰادَهَ اللّٰهِ-إِنّٰا إِذاً لَمِنَ الْآثِمِينَ » (مائده: ۱۰۶؛ ما این سوگند را به بهایی نمی‌فروشیم، هرچند پای خویشاوندی در میان باشد، و گواهی خدا را پنهان نمی‌کنیم که در آن صورت حتماً از گناهکاران خواهیم بود). فرمود: و این سوگند در صورتی است که ولیّ و وارث میّت در گواهیِ آن دو تردید کند. پس اگر معلوم شد که آن دو به باطل گواهی داده‌اند، ولیّ میّت حق ندارد گواهیِ آن دو را باطل سازد تا آنکه دو شاهد بیاورد؛ پس آن دو شاهدِ جدید به جای دو شاهد اول می‌ایستند «فَيُقْسِمٰانِ بِاللّٰهِ لَشَهٰادَتُنٰا أَحَقُّ مِنْ شَهٰادَتِهِمٰا-وَ مَا اعْتَدَيْنٰا إِنّٰا إِذاً لَمِنَ الظّٰالِمِينَ » (مائده: ۱۰۷؛ و به خدا سوگند می‌خورند که مسلماً گواهی ما سزاوارتر و درست‌تر از گواهی آن دو است، و ما از حق تجاوز نکرده‌ایم که در آن صورت قطعاً از ستمکاران خواهیم بود). اگر چنین کند، گواهیِ آن دو شاهد نخست باطل می‌شود و گواهیِ این دو شاهد دیگر پذیرفته می‌گردد. خدای عزّوجلّ می‌فرماید: «ذٰلِكَ أَدْنيٰ أَنْ يَأْتُوا بِالشَّهٰادَهِ عَليٰ وَجْهِهٰا-أَوْ يَخٰافُوا أَنْ تُرَدَّ أَيْمٰانٌ بَعْدَ أَيْمٰانِهِمْ » (مائده: ۱۰۸؛ این حکم نزدیک‌تر است به اینکه گواهی را چنان‌که باید ادا کنند، یا بترسند از اینکه سوگندهایی پس از سوگندهایشان بازگردانده شود و دروغشان آشکار گردد).

می‌گویم: این روایت چنان‌که می‌بینی با معنایی که پیش‌تر برای آیه بیان شد هماهنگ است، و روایات دیگری نیز به همین معنا در کتاب کافی و تفسیر عیاشی از امام صادق و امام کاظم (ع) نقل شده است.