تفسیر آیهٔ ۳ سورهٔ احقاف

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « مٰا خَلَقْنَا السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ وَ مٰا بَيْنَهُمٰا إِلاّٰ بِالْحَقِّ وَ أَجَلٍ مُسَمًّي » تا آخر آیه؛ مراد از آسمان‌ها و زمین و آنچه میان آن‌هاست، سراسر جهانِ مشهود با همه بخش‌های بالا و پایین آن است، و حرف باء در « بِالْحَقِّ » برای ملابست (همراهی) است. مراد از «أجل مسمّی» نیز پایانی است که مدّت هستی هر چیز به آن می‌رسد، و مقصود از آن در این آیه، سرآمدِ معیّن برای هستیِ سراسر جهان است؛ یعنی همان روز قیامت که در آن، آسمان مانند درنوردیدن طومار برای نامه‌ها درهم پیچیده می‌شود (اشاره به انبیاء: ۱۰۴) و زمین به غیر این زمین و آسمان‌ها نیز دگرگون می‌گردند و همگان در برابر خدای یگانه قهّار آشکار می‌شوند (اشاره به ابراهیم: ۴۸).

معنای آیه این است که: ما جهانِ مشهود را با همه بخش‌های بالا و پایین آن نیافریدیم مگر همراه با حق که هدفی پایدار دارد، و همراه با سرآمدی معیّن که هستی‌اش از آن فراتر نمی‌رود. و چون برای جهان سرآمدی معیّن وجود دارد که با فرارسیدنش نابود می‌شود و در عین حال هدفی پایدار برای آن هست، پس در پی این جهان، جهانی دیگر قرار دارد که همان سرای جاودانگی و معادِ وعده‌داده‌شده است؛ و سخن درباره معنای آفرینش به حق، پیش از این بارها تکرار شد.

و این فرموده خدای متعال: « وَ الَّذِينَ كَفَرُوا عَمّٰا أُنْذِرُوا مُعْرِضُونَ »؛ مراد از کافران به دلیل آیه بعد همان مشرکان‌اند، امّا ظاهر سیاق نشان می‌دهد که مقصود از کفرشان، کفر به معاد است. «مٰا» در « عَمّٰا » یا مصدریه است یا موصوله، و وجه دوم با سیاق سازگارتر است؛ و معنا این است که: مشرکانی که به معاد کافر شدند، از آنچه بدان بیم داده شده‌اند — یعنی روز قیامت با همه عذاب دردناکی که برای مشرکان به خدا دارد — روی‌گردان و دورشونده‌اند.