تفسیر آیهٔ ۷۸ سورهٔ زخرف

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « لَقَدْ جِئْنٰاكُمْ بِالْحَقِّ وَ لٰكِنَّ أَكْثَرَكُمْ لِلْحَقِّ كٰارِهُونَ » (همانا حق را برایتان آوردیم، ولی بیشتر شما از حق بیزار بودید)؛ ظاهر آیه نشان می‌دهد که این سخن ادامهٔ گفتار مالک است که آن را از زبان فرشتگان بیان می‌کند و خود نیز یکی از آنان است. برخی هم گفته‌اند این کلامِ خدای متعال است؛ اما این سخن دور از واقع به نظر می‌رسد، زیرا دوزخیان در آن روز از پروردگارشان در حجاب‌اند و خدای متعال با آنان سخن نمی‌گوید.

این خطاب متوجه دوزخیان از آن جهت است که انسان‌اند؛ پس معنا چنین است: ای گروه آدمیان، ما حق را برای شما آوردیم، ولی بیشترِ شما—که همان مجرمانید—از حق ناخشنود بودید.

و برخی گفته‌اند: مراد از «حق»، حق به معنای عامِ کلمه است—هر حقی که باشد—و آنان از آن بدشان می‌آمد و گریزان بودند؛ اما نسبت به حقِ معهود و شناخته‌شده که همان توحید یا قرآن است، همگی از آن بیزار و روگردان بودند.

و مراد از ناخشنودیِ آنان از حق، ناخشنودی بر پایهٔ طبع ثانوی است که با گناهان و نافرمانی‌ها پدید آمده، نه بر اساس طبع نخستین که همان فطرتِ خدادادیِ انسان‌هاست؛ چراکه اگر طبق فطرتشان از حق بدشان می‌آمد، به پذیرش آن مکلّف نمی‌شدند. خدای متعال می‌فرماید: «لاٰ تَبْدِيلَ لِخَلْقِ اللّٰهِ» (روم: ۳۰)؛ «در آفرینش خدا هیچ دگرگونی نیست»، و فرمود: «وَ نَفْسٍ وَ مٰا سَوّٰاهٰا فَأَلْهَمَهٰا فُجُورَهٰا وَ تَقْوٰاهٰا» (شمس: ۸)؛ «سوگند به جان و آن‌که آن را سامان داد، پس بدکاری و پرهیزکاری‌اش را به آن الهام کرد».

از این آیه روشن می‌شود که معیارِ سعادت (خوشبختی) و شقاوت (تیره‌روزی)، پذیرش حق و رد کردن آن است.