تفسیر آیهٔ ۴۵ سورهٔ زخرف

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « وَ سْئَلْ مَنْ أَرْسَلْنٰا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رُسُلِنٰا أَ جَعَلْنٰا مِنْ دُونِ الرَّحْمٰنِ آلِهَهً يُعْبَدُونَ » (و از پیامبرانمان که پیش از تو فرستادیم بپرس: آیا به جای خدای رحمان معبودانی قرار داده‌ایم که پرستیده شوند؟). برخی گفته‌اند: مراد از پرسش از پیامبران، پرسش از امت‌ها و علمای دینِ آنان است؛ همانند این سخن خدای متعال:

«فَسْئَلِ الَّذِينَ يَقْرَؤُنَ الْكِتٰابَ مِنْ قَبْلِكَ» (پس از کسانی که پیش از تو کتاب [آسمانی] می‌خوانند بپرس؛ یونس: ۹۴). فایدهٔ این به‌کارگیریِ مجاز این است که آنچه از آنان پرسیده می‌شود عین همان چیزی است که پیامبرانشان آورده‌اند، نه پاسخی که از پیشِ خود و به دلخواه بدهند.

و برخی گفته‌اند: مراد، پرسش از اهلِ دو کتاب، یعنی تورات و انجیل است؛ زیرا آنان گرچه کافر شدند، ولی با متواتربودن گزارشِ آنان (نقل از راه‌های متعدد و اطمینان‌بخش) حجت تمام می‌شود، و در این صورت، خطاب متوجه پیامبر (ص) و تکلیف متوجه امت اوست.

اما دور از ذهن بودنِ هر دو وجه پوشیده نیست، و وجه دوم دوری بیشتری دارد؛ زیرا بدون هیچ دلیلِ آشکاری، پرسش را تنها به اهل دو کتاب اختصاص داده است.

و گفته شده است: این آیه از خطاب‌هایی است که در شب معراج به پیامبر (ص) شد؛ اینکه از ارواح پیامبران (ع) ــ در حالی که با آنان گرد آمده بود ــ بپرسد آیا آیینی جز آیین توحید آورده‌اند؟

و در این‌باره بیش از یک روایت از امامان اهل‌بیت (ع) رسیده است که ان‌شاءالله در بحث رواییِ آینده خواهد آمد.

بحث روایی

و در کتاب «احتجاج»، از امیرالمؤمنین (ع) در حدیثی طولانی آمده است که در آن می‌فرماید: و اما دربارهٔ این سخن که خدای متعال می‌فرماید: « وَ سْئَلْ مَنْ أَرْسَلْنٰا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رُسُلِنٰا » (و از پیامبران ما که پیش از تو فرستادیم بپرس)، این از دلایل روشنِ پیامبر ما (ص) است که خداوند به او عطا فرمود و با آن، حجت را بر دیگر آفریدگانش تمام ساخت؛ زیرا چون پیامبری را به او پایان بخشید و او را فرستاده‌ای به سوی همهٔ امت‌ها و تمام ملت‌ها قرار داد، هنگام معراج، عروج به آسمان را به او اختصاص داد و در آن روز، پیامبران را برای او گرد آورد؛ پس او از آنان دریافت که برای چه رسالتی فرستاده شده‌اند و چه اموری از فرامینِ قطعی الهی، نشانه‌ها و دلایل روشن او را بر دوش داشته‌اند. (تا پایان حدیث).

می‌گویم: قمی نیز در تفسیر خود این معنا را به سندش از ابوالربیع از امام باقر (ع) در پاسخ به پرسش نافع بن اَزرق روایت کرده است؛ و در کتاب «الدر المنثور» نیز به راه‌هایی از سعید بن جُبَیر، ابن جُرَیج و ابن زَید روایت شده است.