تفسیر آیهٔ ۳۷ سورهٔ زخرف

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « وَ إِنَّهُمْ لَيَصُدُّونَهُمْ عَنِ السَّبِيلِ وَ يَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ مُهْتَدُونَ » (و بی‌تردید، آن شیاطین اینان را از راه [خدا] بازمی‌دارند، و اینان می‌پندارند که راه‌یافتگانند). ضمیر «إنهم» به شیاطین برمی‌گردد و دیگر ضمیرهای جمع به کسانی راجع است که از یاد خدا چشم پوشیده‌اند؛ جمع آمدنِ ضمیرها نیز با توجه به معنای عامِ «مَن» در « وَ مَنْ يَعْشُ » است. «صَدّ» به‌معنای بازداشتن و منصرف کردن است، و مقصود از «سبیل»، همان راه خدایی است که ذکر به آن فرامی‌خواند، یعنی دین توحید.

معنای آیه این است که: همانا شیاطین، چشم‌پوشندگان از یاد خدا را از راهِ حق بازمی‌دارند و این چشم‌پوشندگان می‌پندارند که خودشان به‌سوی حق راه یافته‌اند.

این پندار آنان که گمان می‌کنند در عین بازماندن از راه حق، رهیافته‌اند، نشانهٔ گماشته شدنِ همنشینِ شیطانی و درآمدنشان به زیر ولایت و سرپرستی شیطان است؛ زیرا انسان در سرشتِ نخستینِ خویش به‌گونه‌ای آفریده شده که به حق گرایش دارد و هرگاه حق بر او عرضه شود، آن را می‌شناسد. اما وقتی حق به او عرضه شد و او به پیروی از هوای نفس از آن روی گرداند و بر این کار پافشاری کرد، خداوند بر دلش مهر می‌زند و دیده‌اش را کور می‌سازد و شیطانی را همدم او می‌کند؛ در نتیجه، دیگر حقی را که برایش آشکار شده بود نمی‌بیند و همان حقی را که فطرتاً بدان مایل بود، بر باطلی که شیطان بدو فرامی‌خواند منطبق می‌پندارد؛ پس گمان می‌برد که هدایت یافته، در حالی که گمراه است، و خیال می‌کند بر حق است، در حالی که بر باطل است.

و این همان پرده‌ای است که خدای متعال یادآور می‌شود در دنیا بر آنان کشیده شده و در روز قیامت از پیش چشمشان کنار خواهد رفت؛ چنان‌که خدای متعال می‌فرماید: « اَلَّذِينَ كٰانَتْ أَعْيُنُهُمْ فِي غِطٰاءٍ عَنْ ذِكْرِي -إلي أن قال- قُلْ هَلْ نُنَبِّئُكُمْ بِالْأَخْسَرِينَ أَعْمٰالاً الَّذِينَ ضَلَّ سَعْيُهُمْ فِي الْحَيٰاهِ الدُّنْيٰا وَ هُمْ يَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ يُحْسِنُونَ صُنْعاً» (همان کسانی که چشمانشان از یاد من در پرده بود... بگو: آیا شما را از زیان‌کارترین افراد در کردارشان آگاه سازیم؟ کسانی که تلاششان در زندگی دنیا تباه شد، در حالی که می‌پندارند کار نیک انجام می‌دهند؛ کهف: ۱۰۴). و نیز در خطابی که روز قیامت به چنین انسانی دارد، در حالی که همنشینش هم با اوست، می‌فرماید: «لَقَدْ كُنْتَ فِي غَفْلَهٍ مِنْ هٰذٰا فَكَشَفْنٰا عَنْكَ غِطٰاءَكَ فَبَصَرُكَ الْيَوْمَ حَدِيدٌ» -تا آنجا که فرمود- «قٰالَ قَرِينُهُ رَبَّنٰا مٰا أَطْغَيْتُهُ وَ لٰكِنْ كٰانَ فِي ضَلاٰلٍ بَعِيدٍ» ([به او گفته می‌شود:] واقعاً تو از این امر در غفلت بودی، پس ما پرده‌ات را کنار زدیم و امروز دیده‌ات تیزبین است... همنشین او می‌گوید: پروردگارا، من او را به سرکشی وانداشتم، بلکه خودش در گمراهی دورودرازی بود؛ ق: ۲۷).