تفسیر آیهٔ ۳۶ سورهٔ زخرف

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « وَ مَنْ يَعْشُ عَنْ ذِكْرِ الرَّحْمٰنِ نُقَيِّضْ لَهُ شَيْطٰاناً فَهُوَ لَهُ قَرِينٌ » (و هر کس از یاد [خدای] رحمان چشم بپوشاند و خود را به کوری بزند، شیطانی بر او می‌گماریم که همواره همنشین او باشد). گفته می‌شود: «عَشِيَ يَعْشَى عَشاً» از باب «عَلِمَ يَعْلَمُ» زمانی به کار می‌رود که چشم آسیبی دیده باشد و اصلاً نبیند یا تنها در شب نبیند (شب‌کوری)؛ اما «عَشَا يَعْشُو عَشْواً و عُشُوّاً» از باب «نَصَرَ يَنْصُرُ» وقتی است که فرد بدون هیچ بیماریِ چشمی، خود را به کوری بزند و چشم‌پوشی کند. «تقییض» نیز به‌معنای مقدر ساختن و رساندن چیزی به‌سوی چیزی است؛ چنان‌که گفته می‌شود: «قَيَّضَهُ لَهُ» یعنی آن را به‌سویش آورد و بر او گماشت.

هنگامی که سخن به یادکردِ پرهیزگاران رسید و این‌که آخرت نزد خدا ویژهٔ آنان است، آن را با فرجامِ کارِ روی‌گردانان از حق و کسانی پیوند داد که خود را در برابر یاد خدای رحمان به کوری می‌زنند؛ در حالی که به آغازِ ماجرای آنان نیز اشاره می‌کند، و آن این است که خود را به کوری زدن در برابر یاد خدا، همنشینیِ همیشگی با شیاطین را برایشان در پی می‌آورد، و آن شیاطین پیوسته همراهشان می‌مانند و گمراهشان می‌کنند تا آن‌که همراه با آنان به عذاب آخرت درآیند.

بنابراین، این سخن خدا که: « وَ مَنْ يَعْشُ عَنْ ذِكْرِ الرَّحْمٰنِ نُقَيِّضْ لَهُ شَيْطٰاناً »، یعنی هر کس خود را در برابر یاد خدای رحمان به کوری بزند و همانند فرد کم‌بینا یا نابینا به آن بنگرد، شیطانی را به‌سویش می‌آوریم و بر او می‌گماریم. خدای متعال در جایی دیگر، از این کار به فرستادن تعبیر کرده و فرموده است: «أَ لَمْ تَرَ أَنّٰا أَرْسَلْنَا الشَّيٰاطِينَ عَلَي الْكٰافِرِينَ تَؤُزُّهُمْ أَزًّا» (آیا ندیدی که ما شیاطین را بر کافران فرستادیم تا آنان را به‌شدت [به گناه و سرکشی] برانگیزند؟؛ مریم: ۸۳). اضافه شدنِ «ذِکر» به «الرَّحْمٰن» نیز برای اشاره به این است که این یاد، خود رحمتی از سوی اوست.

و سخن او که: « فَهُوَ لَهُ قَرِينٌ »، یعنی همنشینی خواهد بود که هرگز از او جدا نمی‌شود.