تفسیر آیهٔ ۳۶ سورهٔ فصلت

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « وَ إِمّٰا يَنْزَغَنَّكَ مِنَ الشَّيْطٰانِ نَزْغٌ فَاسْتَعِذْ بِاللّٰهِ إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ » (و اگر وسوسه و انگیزش ناخوشایندی از جانب شیطان تو را تحریک کند، به خدا پناه ببر، که او خود شنوای داناست). «نزغ» به معنای سیخونک زدن است، یعنی فرو بردن چوب‌دستی یا مانند آن در پهلو یا پشت چهارپا تا تحریک و برانگیخته شود. کلمهٔ « إِمّٰا » در « إِمّٰا يَنْزَغَنَّكَ » زاید (تأکیدی) است و در اصل «وَ إِنْ يَنْزَغَنَّكَ فَاسْتَعِذْ» (اگر تو را برانگیزد، پناه ببر) بوده است.

«نازغ» (انگیزاننده) همان شیطان یا وسوسه و فریب‌کاریِ اوست؛ وجه نخست با مقام پیامبر (ص) سازگارتر است، زیرا شیطان را راهی برای وسوسهٔ آن حضرت نیست، جز آنکه می‌تواند با وسوسه‌کردنِ دعوت‌شوندگانی از اهل کفر و انکار، اوضاع را بر ایشان دگرگون کند تا آنان در کفر، سرکشی و آزار دادن به پیامبر زیاده‌روی کنند و در نتیجه، پاسخ دادن با شیوهٔ بهتر در آنان اثری نگذارد؛ این امر نیز در نهایت به انگیزش و فتنه‌انگیزیِ شیطان با تشدید دشمنی میان آنان بازمی‌گردد، همان‌گونه که در کلام الهی آمده است: «مِنْ بَعْدِ أَنْ نَزَغَ الشَّيْطٰانُ بَيْنِي وَ بَيْنَ إِخْوَتِي» (پس از آنکه شیطان میان من و برادرانم فتنه‌انگیزی کرد) (یوسف: ۱۰۰). خدای متعال می‌فرماید: «وَ مٰا أَرْسَلْنٰا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رَسُولٍ وَ لاٰ نَبِيٍّ إِلاّٰ إِذٰا تَمَنّٰي أَلْقَي الشَّيْطٰانُ فِي أُمْنِيَّتِهِ» (و پیش از تو هیچ رسول و پیامبری را نفرستادیم مگر آنکه چون آرزو و برنامه‌ای در پیش می‌گرفت، شیطان در آرزوی او القای وسوسه و مانع‌تراشی می‌کرد) (حج: ۵۲).

و اگر آیه بر وجه دوم (وسوسه) حمل شود، باید آن را به عنوان دستوری فراگیر برای تکمیل فرمان الهی دانست، و این دستور از جهتی از باب مَثَلِ «إياك أعني و اسمعي يا جاره» (به در می‌گویم تا دیوار بشنود) است.

سخن خدای متعال که می‌فرماید: « فَاسْتَعِذْ بِاللّٰهِ إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ » (پس به خدا پناه ببر، که او خود شنوای داناست)، واژه‌های «عَوْذ»، «عِیاذ» با کسر عین، «مَعاذ» و «استعاذه» همه به یک معنا و به مفهوم پناه بردن است. معنای آیه چنین است: از فتنه‌انگیزی شیطان به خدا پناه ببر، چرا که او به درخواست تو شنوا و به حال تو داناست؛ یا اینکه سخنان شما را می‌شنود و از کارهایتان آگاه است.