تفسیر آیهٔ ۶۵ سورهٔ غافر

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « هُوَ الْحَيُّ لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ هُوَ فَادْعُوهُ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ » (اوست زندهٔ [حقیقی]؛ هیچ معبودی جز او نیست، پس او را در حالی بخوانید که دین را برای او خالص کرده‌اید...). در جملهٔ « هُوَ الْحَيُّ » اطلاقی است که نه از نظر عقل و نه از نظر نقل هیچ قیدی ندارد، افزون بر اینکه معنای حصر را نیز می‌رساند؛ بنابراین معنایش این است که تنها خدای متعال حیاتی دارد که هیچ مرگی بدان راه نمی‌یابد و هیچ نیستی و نابودی‌ای زایلش نمی‌کند؛ پس او به ذات خود زنده است و هر موجود دیگری، هر چه باشد، به حیات‌بخشیِ دیگری (خداوند) زنده است.

و چون فرض شود در هستی، زنده‌ای به ذاتِ خود و زنده‌ای به دیگری وجود دارد، سزاوار پرستشِ ذاتی نخواهد بود مگر کسی که به ذات خود زنده است؛ از همین رو، به دنبال سخن خود: « هُوَ الْحَيُّ »، فرمود: « لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ هُوَ » (هیچ معبودی جز او نیست).

این دو جمله زمینه‌سازی برای فرمان به خواندن او آورده شده است؛ آن هم نه صرفاً خواندنی مطلق، بلکه خواندنِ او با توحید و اخلاص در دین تنها برای او؛ چرا که تنها او به ذات خود زنده است نه دیگری، و هموست که به شایستگی ذاتی شایستهٔ پرستش است نه دیگری. از همین رو، بر سخن خود: « هُوَ الْحَيُّ لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ هُوَ »، این عبارت را مترتب ساخت: « فَادْعُوهُ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ » (پس او را بخوانید در حالی که دین را برای او خالص کرده‌اید).

و سخن خدای متعال: « اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ رَبِّ الْعٰالَمِينَ » (ستایش ویژهٔ خدا، پروردگار جهانیان است)، ستایشی است برای او به پاس پروردگاری‌اش بر جهانیان.