تفسیر آیهٔ ۴۶ سورهٔ غافر

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

و این سخن او که: « اَلنّٰارُ يُعْرَضُونَ عَلَيْهٰا غُدُوًّا وَ عَشِيًّا وَ يَوْمَ تَقُومُ السّٰاعَهُ أَدْخِلُوا آلَ فِرْعَوْنَ أَشَدَّ الْعَذٰابِ » (همان آتشی که هر بامداد و شامگاه بر آن عرضه می‌شوند، و روزی که قیامت برپا گردد [فرمان می‌رسد:] فرعونیان را به سخت‌ترین عذاب وارد کنید)، ظاهر سیاق نشان می‌دهد که این آیه بیان و توضیحی برای «سوء العذاب» (عذاب بد) است و به‌هیچ‌وجه آغاز سخنی تازه و بی‌ارتباط با ماقبل (استئناف) نیست.

این آیه صراحت دارد: نخست در اینکه ابتدا عرضه‌شدنی بر آتش در میان است و سپس واردکردنی در آن، و بی‌تردید واردکردن در آتش سخت‌تر از عرضه‌شدن بر آن است؛ دوم در اینکه این عرضه‌شدن بر آتش، پیش از برپاییِ قیامتی است که افکندن در آتش در آن رخ می‌دهد، و این همان عذاب برزخ (جهان واسطه میان مرگ و رستاخیز) است؛ و سوم در اینکه عذاب‌کردن در برزخ و در روز برپایی قیامت با یک چیز انجام می‌گیرد که همان آتش آخرت است، با این تفاوت که برزخیان از دور با آن عذاب می‌شوند و اهل آخرت با ورود در آن.

و در این کلام الهی که: « غُدُوًّا وَ عَشِيًّا » (بامداد و شامگاه)، اشاره‌ای به پیوستگیِ عذاب و ناگسستنی بودن آن است؛ و شاید اهل برزخ از آن رو که پیوندشان به طور کامل از دنیا گسسته نشده است، نوعی ارتباط و نسبت با صبح و شام داشته باشند.

و در این عبارت که: « وَ يَوْمَ تَقُومُ السّٰاعَهُ أَدْخِلُوا » (و روزی که قیامت برپا شود [گفته می‌شود:] وارد کنید)، ایجاز به حذف (کوتاه‌گویی با انداختن واژه) به کار رفته و در تقدیر چنین است: گفته می‌شود: فرعونیان را به سخت‌ترین عذاب وارد کنید.

بحث روایی

و در تفسیر قمی آمده است: مردی به امام صادق (ع) عرض کرد: دربارهٔ این سخن خداوند عزّوجلّ چه می‌فرمایید:

« اَلنّٰارُ يُعْرَضُونَ عَلَيْهٰا غُدُوًّا وَ عَشِيًّا » (آتشی است که هر بامداد و شامگاه بر آن عرضه می‌شوند)؟ امام صادق (ع) فرمود: «مردم [دیگران] چه می‌گویند؟» عرض کرد:

می‌گویند: «این عذاب در آتش جاودانِ [قیامت] است و در میان این دو وقت عذاب نمی‌شوند.» امام فرمود: «پس در این صورت، آنان از سعادتمندانند!» به ایشان عرض شد:

فدایت شوم، پس این عذاب چگونه است؟ فرمود: «این عذاب تنها در دنیا است؛ امّا در سرای جاودان، همان سخن خدای متعال است که می‌فرماید: « يَوْمَ تَقُومُ السّٰاعَهُ أَدْخِلُوا آلَ فِرْعَوْنَ أَشَدَّ الْعَذٰابِ » (روزی که قیامت برپا شود، [فرمان رسد:] فرعونیان را در سخت‌ترین عذاب درآورید).»

می‌گویم: مراد امام (ع) از «دنیا»، عالم برزخ است و کاربرد واژهٔ دنیا برای برزخ در روایات اهل‌بیت بسیار آمده است.

و در «مجمع‌البیان» از نافع و او از ابن‌عمر روایت کرده است که پیامبر خدا (ص) فرمودند: «همانا هر یک از شما چون بمیرد، هر بامداد و شامگاه جایگاهش بر او عرضه می‌شود؛ اگر از اهل بهشت باشد، از [نعمت‌های] بهشت و اگر از اهل آتش باشد، از [عذاب‌های] آتش [به او نشان داده می‌شود]؛ و به او گفته می‌شود: این جایگاه توست تا هنگامی که خداوند در روز قیامت تو را برانگیزد». این روایت را بخاری و مسلم نیز در «صحیح» آورده‌اند.

می‌گویم: سیوطی نیز در کتاب «الدر المنثور» این حدیث را از آن دو [بخاری و مسلم] و همچنین از ابن‌ابی‌شیبه و ابن‌مردویه روایت کرده است.

و این معنا در روایات امامان اهل‌بیت (ع) فراوان آمده است و بخش زیادی از آن‌ها در بحث برزخ در جلد نخست این کتاب و جاهای دیگر گذشت.

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان

تفسیر آیه‌های ۴۵ و ۴۶ با هم

خدای متعال می‌فرماید: « وَ حٰاقَ بِآلِ فِرْعَوْنَ سُوءُ الْعَذٰابِ إلي قوله- أَشَدَّ الْعَذٰابِ » (و بدترین عذاب فرعونیان را فرا گرفت... تا آنجا که می‌فرماید: سخت‌ترین عذاب)؛ یعنی عذاب بد و ناگوار بر آنان فرود آمد و به آنان رسید. پس «سوء العذاب» از قبیل اضافه شدن صفت به موصوفِ خویش است و در توصیف با مصدر، مبالغه نهفته است. «آل فرعون» پیروان و هوادارانِ او هستند، و گاهی نیز که گفته می‌شود «آل فلان»، خودِ او را هم در بر می‌گیرد.