تفسیر آیهٔ ۴۷ سورهٔ غافر

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

و از سخنانی که درباره این آیه گفته‌اند یکی این است که ضمیر در « يَتَحٰاجُّونَ » (با یکدیگر چون‌وچرا می‌کنند) به عموم کافرانِ اهل دوزخ بازمی‌گردد، که همان‌طور که دانستی بعید است؛ و برخی نیز گفته‌اند ضمیر به قریش برمی‌گردد، که این نظر بسیار بعیدتر است.

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان

تفسیر آیه‌های ۴۷ و ۴۸ با هم

خدای متعال می‌فرماید: « وَ إِذْ يَتَحٰاجُّونَ فِي النّٰارِ فَيَقُولُ الضُّعَفٰاءُ لِلَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا إلي قوله- بَيْنَ الْعِبٰادِ » (و هنگامی که در آتش با یکدیگر ستیزه و چون‌وچرا می‌کنند، پس ناتوانان به گردنکشان می‌گویند... تا آنجا که می‌فرماید: میان بندگان). سیاق کلام می‌رساند که ضمیر در « يَتَحٰاجُّونَ » (با یکدیگر چون‌وچرا می‌کنند) به فرعونیان بازمی‌گردد؛ و از دلایل آن، تغییر سیاق در آیه بعدی است که می‌فرماید: « وَ قٰالَ الَّذِينَ فِي النّٰارِ » (و کسانی که در آتش‌اند گفتند). معنای آیه چنین است: و عذاب بد فرعونیان را در بر گرفت آن‌گاه که در آتش با یکدیگر چون‌وچرا می‌کنند؛ یا اینکه [در تقدیر چنین است:] یاد کن از عذاب بدِ آنان در هنگامی که در آتش با هم محاجه می‌کنند، پس ناتوانان و فرودستانِ آنان به مستکبران می‌گویند: ما در دنیا دنباله‌روِ شما بودیم و لازمه‌اش این بود که در نیازها به داد ما برسید و در سختی‌ها یاری‌مان کنید، و اکنون هیچ شدتی بالاتر از وضعیتی که در آنیم نیست؛ پس آیا می‌توانید بخشی از این آتش را از ما بردارید، هرچند همه عذاب نباشد، چراکه ما به همان اندازه هم خرسندیم.

این سخن، بازتاب و نمایان‌شدنِ همان باوری است که در دنیا در جانشان ریشه دوانده بود؛ یعنی پناه‌بردن به بزرگان و پیشوایان خود به جای خدا. این رفتار در روز قیامت از آنان سر می‌زند، با اینکه می‌دانند در روزی به سر می‌برند که هیچ‌کس نمی‌تواند چیزی از دیگری بردارد یا به دادش برسد، و در آن روز فرمانروایی تنها از آنِ خداست. این رفتار نظایری دارد که در کلام خدای متعال از آنان حکایت شده است؛ مانند دروغ‌گفتنشان در قیامت، پیمان‌شکنی، انکار کارهایشان، دروغگو خواندنِ یکدیگر و مواردی از این دست.