تفسیر آیهٔ ۴۸ سورهٔ غافر

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

و این سخن او که: « قٰالَ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا إِنّٰا كُلٌّ فِيهٰا إِنَّ اللّٰهَ قَدْ حَكَمَ بَيْنَ الْعِبٰادِ » (مستکبران گفتند: همگی ما در آن هستیم؛ همانا خدا میان بندگان داوری کرده است)، پاسخ گردنکشانِ آنان به سخن فرودستان است؛ و خلاصه‌اش این است که امروز، روز جزا و پاداش است نه روز عمل، پس اسباب دنیوی از کار افتاده و اثر خود را از دست داده‌اند، و آن قدرت و توانی که در دنیا برای خود می‌پنداشتیم، یکسره بر باد رفته و تباه گشته است؛ بنابراین حال ما و حال شما —در حالی که همگی در آتشیم— یکسان است.

بنابراین سخن آنان که: « إِنّٰا كُلٌّ فِيهٰا إِنَّ اللّٰهَ قَدْ حَكَمَ بَيْنَ الْعِبٰادِ » (ما همگی در آنیم، همانا خدا میان بندگان داوری کرده است)، پیامش این است که آشکار شدن حکم الهی، احکام و تأثیراتِ همه سبب‌های دیگر را باطل ساخته و ما و شما را در این وضعیتی که گرفتاریم، یکسان و برابر نگاه داشته است؛ پس ما ویژگی و توانی افزون بر شما نداریم تا بتوانیم ذره‌ای از این عذاب را از شما دور کنیم.

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان

تفسیر آیه‌های ۴۷ و ۴۸ با هم

خدای متعال می‌فرماید: « وَ إِذْ يَتَحٰاجُّونَ فِي النّٰارِ فَيَقُولُ الضُّعَفٰاءُ لِلَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا إلي قوله- بَيْنَ الْعِبٰادِ » (و هنگامی که در آتش با یکدیگر ستیزه و چون‌وچرا می‌کنند، پس ناتوانان به گردنکشان می‌گویند... تا آنجا که می‌فرماید: میان بندگان). سیاق کلام می‌رساند که ضمیر در « يَتَحٰاجُّونَ » (با یکدیگر چون‌وچرا می‌کنند) به فرعونیان بازمی‌گردد؛ و از دلایل آن، تغییر سیاق در آیه بعدی است که می‌فرماید: « وَ قٰالَ الَّذِينَ فِي النّٰارِ » (و کسانی که در آتش‌اند گفتند). معنای آیه چنین است: و عذاب بد فرعونیان را در بر گرفت آن‌گاه که در آتش با یکدیگر چون‌وچرا می‌کنند؛ یا اینکه [در تقدیر چنین است:] یاد کن از عذاب بدِ آنان در هنگامی که در آتش با هم محاجه می‌کنند، پس ناتوانان و فرودستانِ آنان به مستکبران می‌گویند: ما در دنیا دنباله‌روِ شما بودیم و لازمه‌اش این بود که در نیازها به داد ما برسید و در سختی‌ها یاری‌مان کنید، و اکنون هیچ شدتی بالاتر از وضعیتی که در آنیم نیست؛ پس آیا می‌توانید بخشی از این آتش را از ما بردارید، هرچند همه عذاب نباشد، چراکه ما به همان اندازه هم خرسندیم.

این سخن، بازتاب و نمایان‌شدنِ همان باوری است که در دنیا در جانشان ریشه دوانده بود؛ یعنی پناه‌بردن به بزرگان و پیشوایان خود به جای خدا. این رفتار در روز قیامت از آنان سر می‌زند، با اینکه می‌دانند در روزی به سر می‌برند که هیچ‌کس نمی‌تواند چیزی از دیگری بردارد یا به دادش برسد، و در آن روز فرمانروایی تنها از آنِ خداست. این رفتار نظایری دارد که در کلام خدای متعال از آنان حکایت شده است؛ مانند دروغ‌گفتنشان در قیامت، پیمان‌شکنی، انکار کارهایشان، دروغگو خواندنِ یکدیگر و مواردی از این دست.