تفسیر آیهٔ ۱۳ سورهٔ غافر

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « هُوَ الَّذِي يُرِيكُمْ آيٰاتِهِ » (او کسی است که نشانه‌های خود را به شما می‌نمایاند) تا پایان آیه. مراد از آیات، نشانه‌ها و دلایلی است که بر یگانگی خدای متعال در پروردگاری و معبودی دلالت دارند، به دلیل آنکه در آیهٔ بعد، جملهٔ « فَادْعُوا اللّٰهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ » (پس خدا را در حالی که دین را برای او خالص کرده‌اید بخوانید) بر آن مترتب شده است. واژهٔ «آیات» در این آیه مطلق است و هم نشانه‌های تکوینیِ مشهود در جهان آفرینش را برای هر انسانی که ادراک درستی دارد در بر می‌گیرد، و هم معجزاتی را که به دست پیامبران جاری می‌شود و دلایلی را که از راه وحی اقامه می‌گردد.

این جمله در بر دارندهٔ یک برهان است؛ زیرا اگر معبودی وجود می‌داشت که پرستش او بر انسان واجب بود و بندگی‌اش کمال و مایهٔ سعادت انسان شمرده می‌شد، اقتضای تدبیر تام و عنایت کامل پروردگار آن بود که انسان را به سوی او راهنمایی کند. در حالی که آن کسی که نشانه‌های آفرینش بر ربوبیت و الوهیتش گواهی می‌دهند و پیامبران نیز با دعوت خود و آوردن معجزات، این گواهی را تأیید می‌کنند، فقط خدای پاک و منزه است. اما معبودان مشرکان که آن‌ها را به جای خدا می‌خوانند، هیچ نشانه‌ای از سوی آن‌ها در میان نیست که بر چیزی دلالت کند؛ از این رو تنها خدای پاک و منزه معبود یکتاست و شریکی ندارد، و علی (ع) با این سخن خود به همین برهان اشاره می‌کند که:

در روایتی که از ایشان نقل شده فرمود: «لو كان لربك شريك لأتتك رسله » (اگر برای پروردگارت شریکی می‌بود، پیامبرانش نزد تو می‌آمدند).

و سخن خدای متعال: « وَ يُنَزِّلُ لَكُمْ مِنَ السَّمٰاءِ رِزْقاً » (و از آسمان برای شما روزی می‌فرستد)، برهان دیگری بر یگانگی خدای متعال از جهت روزی‌بخشی است؛ زیرا روزی دادن به بندگان از شئون ربوبیت و الوهیت است، و روزی از جانب خداست نه شریکان ادعاییِ آنان؛ پس تنها او پروردگار و معبود است نه آن‌ها.

مفسران «رزق» را به باران، و «سماء» (آسمان) را به جهت بلندی تفسیر کرده‌اند؛ ولی بعید نیست مراد از روزی، خودِ چیزهایی باشد که مایهٔ روزی‌اند، و مقصود از فرود آمدن آن‌ها از آسمان، پدیدار شدنشان از جهان غیب در عالم شهود (جهان آشکار و محسوس) باشد، همان‌طور که این آیه بر آن دلالت دارد:

«وَ إِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلاّٰ عِنْدَنٰا خَزٰائِنُهُ وَ مٰا نُنَزِّلُهُ إِلاّٰ بِقَدَرٍ مَعْلُومٍ» (و هیچ چیزی نیست مگر آنکه خزانه‌های آن نزد ماست، و ما آن را جز به اندازه‌ای معین فرو نمی‌فرستیم) (حجر: ۲۱).

و سخن خدای متعال: « وَ مٰا يَتَذَكَّرُ إِلاّٰ مَنْ يُنِيبُ » (و پند نمی‌گیرد مگر کسی که [به سوی خدا] بازمی‌گردد)، جمله‌ای معترضه است که بیان می‌دارد پند گرفتن از این دلایل، تنها کار یکی از دو گروهی است که پیش‌تر یاد شد؛ یعنی همان بازگشت‌کنندگان به سوی پروردگارشان، نه کافرانِ اهل ستیز؛ چرا که کفر و انکار، آمادگیِ پندپذیری با برهان و پیروی از حق را از میان می‌برد.